1. Sun’iy intellekt va mualliflik

Sun’iy intellekt vositalari va boshqa dasturiy tizimlar muallif yoki hammuallif bo‘la olmaydi. Mualliflar tarkibiga faqat jurnalning Mualliflik tamoyillariga javob beradigan jismoniy shaxslar kiritiladi.

Sun’iy intellekt muallifning quyidagi majburiyatlarini bajara olmaydi:

• ish mazmuni va halolligi uchun shaxsiy javobgarlikni qabul qilish;
• topshirish va qo‘lyozmaning yakuniy versiyasini ma’qullash;
• o‘z manfaatlar to‘qnashuvini oshkor etish;
• huquqlarni o‘tkazish yoki litsenziyalashga muallif sifatida rozilik berish;
• muallif sifatida nashr shartnomasini tuzish;
• material aniqligi va kelib chiqishiga oid masalalarni hal qilish uchun javob berish;
• tekshiruv, tuzatish yoki retraksiyada mas’ul shaxs sifatida qatnashish.

Vosita ishlab chiquvchisi, hisob egasi yoki so‘rov kiritgan shaxs ham avtomatik muallif bo‘lmaydi. Haqiqiy intellektual hissa va barcha mezonlarga javob berish baholanadi. Vosita haqida ma’lumot mualliflar qatorida emas, usul tavsifi yoki sun’iy intellekt bayonotida beriladi.

2. Mualliflarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Ushbu siyosatga rioya etgan holda mualliflar sun’iy intellektni quyidagilar uchun qo‘llashi mumkin:

• til tahriri, tarjima va matndan foydalanish imkoniyatini oshirish;
• dastlabki reja, tuzilma va qoralama ifodalar;
• adabiyotlarni izlash va tartibga solish;
• dasturlashga yordam va ma’lumotlarni qayta ishlash;
• hujjatlashtirilgan tahlil, tasniflash va modellashtirish;
• qayta hosil qilinadigan vizual tasvirlar tayyorlash;
• tadqiqot materiallarini tartibga solish.

Mualliflar mustaqil ravishda quyidagilarni tekshiradilar:

• faktlar, ilmiy da’volar va huquqiy terminlarning to‘g‘riligi;
• hisob-kitoblar, formulalar, statistik baholar va ularning cheklovlari;
• manbalar mavjudligi, iqtibos aniqligi va havolaning da’voga mosligi;
• kod ishlashi va algoritmlar mazmuni;
• tahlil va talqin sifati;
• tasvirlar, jadvallar, xaritalar va grafiklar;
• xulosalarning amalda olingan natijalarga muvofiqligi;
• materiallarga bo‘lgan huquqlar va litsenziyalarga rioya etilishi.

Sun’iy intellektdan quyidagilar uchun foydalanish taqiqlanadi:

• ma’lumotlar, intervyular, ishtirokchi javoblari, jinoyat ishlari, sud qarorlari, statistika, manbalar yoki dalillarni to‘qish yoki soxtalashtirish;
• plagiat, qayta foydalanish, takroriy nashr yoki tekshiruv bilan manipulyatsiyani yashirish;
• bila turib chalg‘ituvchi talqin va xulosalar yaratish;
• mualliflarning mustaqil ilmiy mulohazasini almashtirish;
• taxminlar, yaratilgan hujjatlar yoki iqtiboslarni tekshirilgan fakt deb ko‘rsatish;
• jadvallar, jinoyatchilik xaritalari, intervyu qaydlari va boshqa natijalarni buzib o‘zgartirish;
• shaxsiy, xizmatga oid, maxfiy yoki foydalanish cheklangan materiallarni noqonuniy uzatish;
• oshkor etilishi kerak bo‘lgan muhim sun’iy intellekt rolini yashirish.

Sun’iy intellekt javobi fakt yoki huquqiy qoidani tasdiqlash uchun asl manbaning o‘rniga ishlatilmaydi. Mualliflar hujjatning o‘zini va tegishli tahririni tekshiradilar. Model javoblari tadqiqot obyekti bo‘lsa, kelib chiqishi aniq ko‘rsatilgan holda tadqiqot materiali bo‘lishi mumkin; ularni insonning haqiqiy ko‘rsatmasi yoki voqea tasdig‘i sifatida berish mumkin emas.

Adabiyotlar sharhida sun’iy intellekt sharh turi talab qiladigan qayta bajariladigan qidiruv va tanlash mezonlarini almashtirmaydi. Mualliflar topilgan nashrlarni tekshiradilar va qidirish, tanlash yoki ma’lumot ajratib olishdagi muhim foydalanishni tavsiflaydilar.

3. Sun’iy intellektdan foydalanishni oshkor etish

Generativ sun’iy intellekt yordamida matn yaratish yoki sezilarli qayta ishlash, tarjima, kod, tasvir, tahlil va talqin tayyorlash oshkor etiladi. Mashinaviy o‘rganish tadqiqot usuli sifatida ishlatilsa, matn yozishda generativ sun’iy intellekt qo‘llangan-qo‘llanmaganidan qat’i nazar tavsiflanadi.

Quyidagilar ko‘rsatiladi:

• vosita va ma’lum bo‘lsa model nomi;
• versiya yoki versiya mavjud bo‘lmasa foydalanish sanasi yoxud davri;
• aniqlash uchun zarur bo‘lsa ishlab chiquvchi yoki ta’minotchi;
• maqsad va aniq vazifa;
• ta’sirlangan bo‘limlar, ma’lumotlar, kod, rasmlar yoki bosqichlar;
• sun’iy intellekt ishtiroki hajmi va insonning mazmuniy tekshiruv usuli;
• ishni baholashga ta’sir etadigan muhim vosita cheklovlari.

Ma’lumot topshirishda ilova xati yoki tizimning tegishli maydonida va qo‘lyozmaning o‘zida beriladi. Tadqiqotdagi foydalanish «Usullar» bo‘limida, matn tayyorlash yordami esa alohida Sun’iy intellektdan foydalanish bayonotida ko‘rsatiladi. Rasmlarga 4-bo‘lim bo‘yicha izoh qo‘shiladi. Minnatdorchilik usul tavsifini almashtirmaydi. Muhim foydalanish nashr etilgan maqolada aks etadi va qayta ishlashdan keyin yangilanadi.

Oddiy imlo, tinish belgisi, grammatika, havola formati tekshiruvi va mazmun yaratmasdan yoki sezilarli o‘zgartirmasdan kichik tahrir odatda alohida bayonot talab qilmaydi. Yangi parchalar yaratish, matnni jiddiy qayta tuzish va generativ tarjima oshkor etiladi. Talab dastur nomiga emas, amaldagi funksiyaga bog‘liq; ichki funksiyadan muhim foydalanish ham bildiriladi.

Ikki tomonlama anonim taqrizda zarur metodologik ma’lumotlar shaxssizlantirilgan qo‘lyozmada saqlanadi; shaxsni aniqlovchi tashkiliy tafsilotlar zaruratda alohida beriladi. Anonimlashtirish bahonasida sun’iy intellekt rolini yashirish yoki noma’lum versiyani aniq deb ko‘rsatish mumkin emas.

Matn tayyorlashdagi yordam bayonoti namunasi

Qo‘lyozmani tayyorlashda mualliflar [vosita, model yoki versiya; versiya bo‘lmasa — sana]dan [aniq vazifa va tegishli bo‘limlar] uchun foydalandilar. Mualliflar natijani quyidagicha tekshirdilar: [amalda bajarilgan tekshiruv tavsifi]. Ular natijani qayta ishladilar va yakuniy versiyaning aniqligi, originalligi hamda halolligi uchun javobgarlikni qabul qiladilar.

Tadqiqotda foydalanish tavsifi namunasi

[Bosqich]da [vosita, versiya yoki sana] [vazifa] uchun [foydalanish mumkin bo‘lgan ma’lumot tavsifi] asosida qo‘llandi. «Usullar» bo‘limida sozlamalar va qo‘llash tartibi berilgan; natija sifati [tekshiruv yoki validatsiya] orqali baholandi. Muhim cheklovlar: [cheklovlar]. Kod va zarur qaydlardan foydalanish: [joy va kirish shartlari yoki asoslangan cheklovlar].

Oshkor etilishi talab qilinadigan foydalanish bo‘lmagan holat

Mualliflar tadqiqot o‘tkazish va qo‘lyozma tayyorlashda jurnal siyosatiga ko‘ra oshkor etilishi kerak bo‘lgan maqsadlarda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanmaganliklarini bildiradilar.

Namunalar haqiqiy harakatlarga moslashtiriladi. Bajarilmagan tekshiruvni da’vo qilish yoki muhim foydalanish bo‘la turib salbiy bayonot berish mumkin emas. Oshkor etishning to‘liqligi uchun barcha mualliflar mas’ul; yozishmalar uchun mas’ul muallif yakuniy ifodani kelishadi.

4. Sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar, rasmlar va vizual materiallar

Yaratilgan yoki qayta tiklangan tasvirni haqiqiy fotosurat, kuzatuv qaydi, hujjat, ashyoviy dalil yoki amalda o‘lchangan natija sifatida ko‘rsatish mumkin emas. Kriminologiyada bu hodisa joylari, ishtirokchilar tasvirlari, hujjat skrinshotlari va jinoyatchilik xaritalariga ham tegishli.

Quyidagi holatlar farqlanadi:

• Tushuntiruvchi sxema: tushuncha yoki jarayonni izohlaydi, olingan ma’lumotni tasvirlamaydi; muallif tekshiradi va sun’iy intellekt yaratgani yoki uning yordamida tayyorlangani aniq belgilanadi.
• Ma’lumotlar vizualizatsiyasi: haqiqiy yoki alohida belgilangan sintetik ma’lumotlardan tekshiriladigan kod orqali olinadi; grafik ma’lumotlar, shkala, toifa va noaniqlik baholariga aniq mos bo‘lishi kerak.
• Sun’iy intellekt usul tarkibida: tasvirni qayta ishlash yoki yaratish tadqiqotning hujjatlashtirilgan obyekti yoxud bosqichidir; asl va o‘zgartirilgan materiallar ajratiladi, tartibning ilmiy asoslanganligi tekshiriladi.

Ruxsat etilgan foydalanishda rasm izohida vosita, uning roli va o‘zgarish xususiyati, tadqiqot jarayoni esa usullarda ko‘rsatiladi. Zarur asl fayllar, kod va o‘zgartirish qaydlari saqlanadi. Foydalanish material huquqlari, ishtirokchi roziligi, maxfiylik va litsenziya shartlariga mos bo‘lishi kerak.

Ilmiy ahamiyatli belgilarni chalg‘ituvchi tarzda qo‘shish, olib tashlash, yashirish yoki takrorlash mumkin emas. «Sun’iy intellekt yaratgan» belgisi boshqa shaxs tasviri yoki tanib bo‘ladigan qiyofasidan foydalanishga o‘z-o‘zidan ruxsat bermaydi. Tasviriy material haqiqiy shaxs yoki voqea haqida yolg‘on taassurot yaratmasligi kerak.

5. Dasturlash, modellashtirish va ma’lumotlar tahlilida sun’iy intellekt

Mualliflar yaratilgan kod, hisob, tasnif yoki prognozni tekshirmasdan qabul qilmaydilar. Metodologik tavsif vosita roliga mutanosib bo‘lib, tegishli hollarda quyidagilarni qamrab oladi:

• ma’lumot manbasi, tarkibi, sifati va undan foydalanish mumkinligi;
• vazifa, vosita, model, versiya yoki foydalanish davri;
• dastlabki qayta ishlash, belgilar, kodlash qoidalari va muhim sozlamalar;
• muhim so‘rovlar, ko‘rsatmalar, generatsiya parametrlari va natija tanlash tartibi;
• o‘qitish, validatsiya va test ma’lumotlarini ajratish hamda ular o‘rtasidagi sizib o‘tishga qarshi choralar;
• mustaqil yoki asosli ajratilgan ma’lumotlarda validatsiya, mos mezonlar va noaniqlik;
• etalon belgilash, ekspert bahosi yoki asoslangan bazaviy usul bilan taqqoslash;
• xatolar, tizimli og‘ishlar va natijalarni boshqa sharoitga ko‘chirish cheklovlarini tekshirish;
• kod, versiyalar va yetarli qaydlardan foydalanish imkoniyati yoki cheklovlar izohi.

Huquqbuzarliklarni tasniflash, sud qarorlarini tahlil qilish yoki xavfni baholashda mualliflar maqsadli o‘zgaruvchi ma’nosi va belgilash sifatini tushuntiradilar. Ro‘yxatga olingan jinoyatlar yoki organ qarorlari asossiz ravishda barcha amalda sodir etilgan qilmishlarga tenglashtirilmaydi. Asosli zaruratda sezgir belgilarni noqonuniy ochmasdan guruhlar o‘rtasidagi xato farqlari baholanadi. Prognoz sababiy xulosa yoki shaxsning aniqlangan aybi sifatida berilmaydi.

Sifat tadqiqotlarida transkripsiya va tarjima aniqligi, javob ma’nosining saqlanishi, kodlash sxemasi va talqindagi tadqiqotchi roli tekshiriladi. Model mavjud bo‘lmagan gapni «tiklab», ishtirokchi so‘zi deb bera olmaydi. Boshqa model rozi bo‘lgani uchungina avtomatik belgi tasdiqlangan hisoblanmaydi.

Sintetik ma’lumotlar, imitatsion ssenariylar va yaratilgan javoblar aniq belgilangan tadqiqot obyekti yoki usuli sifatida mumkin. Ular empirik kuzatuvlardan ajratiladi, haqiqiy ishtirokchilar sonini oshirmaydi va amaldagi ma’lumotni o‘quvchiga bildirmasdan almashtirmaydi.

Muhim kirish ko‘rsatmalari, versiyalar, sozlamalar, chiqish materiallari va inson qarorlari tekshiruv uchun zarur hajmda saqlanadi. Ochiq joylashtirish shaxsiy ma’lumotlar, yopiq ishlar yoki himoyalangan so‘rovlarni oshkor qilishni talab etmaydi. Xizmat o‘zgarishi tufayli aynan takrorlash imkonsiz bo‘lsa, bu tushuntiriladi va imkon qadar tekshiriluvchanlik ta’minlanadi; qayta hosil qilish asossiz va’da qilinmaydi.

6. Taqrizchilarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Taqrizchi mazmuniy ilmiy baholashni shaxsan bajaradi. Ilmiy xulosa yozish, ekspert o‘rniga natijalar asoslanganligini baholash yoki qabul yoxud rad etishni tavsiya qilish generativ sun’iy intellektga topshirilmaydi. Sun’iy intellekt yozgan taqrizni keyin inson tahrir qilishi bunday topshirishni ruxsat etilgan qilmaydi.

Qo‘lyozmalar va parchalar, ilovalar, ma’lumotlar, kod, takliflar, taqriz matnlari, ishtirokchilar haqidagi axborot va yopiq yozishmalar ommaviy yoki jurnal ruxsat bermagan sun’iy intellekt xizmatlariga yuklanmaydi. To‘qima e’tirozlar, manbalar, dalillar hamda maxfiy axborotdan boshqalar manfaatida foydalanish taqiqlanadi.

Cheklangan til, ma’muriy yoki foydalanish imkoniyatini oshiruvchi yordam faqat quyidagi shartlarda mumkin:

• tahririyat aniq vosita, funksiya va qayta ishlash tartibini oldindan ma’qullagan;
• kirish uchun mumkin bo‘lgan asos va maxfiylik himoyasi mavjud;
• vosita mazmuniy ilmiy baho yaratmaydi;
• taqrizchi yakuniy matnni tekshiradi va muharrirga vosita, maqsad hamda yordam xususiyatini bildiradi.

Taqrizchining xizmat xavfsizligi haqidagi shaxsiy fikri kelishuvni almashtirmaydi. Oddiy statistik dasturlar va qayta bajariladigan tahlil vositalari malaka hamda ruxsat etilgan kirish doirasida usullarni tekshirish uchun qo‘llanishi mumkin; ular ekspert mulohazasini almashtirmaydi. Sun’iy intellekt Taqriz siyosati talab qiladigan mustaqil tashqi taqrizchilardan biri hisoblanmaydi.

7. Muharrirlarning sun’iy intellektdan foydalanishi

Ilmiy va tahririy baholashni vakolatli muharrir bajaradi. Generativ sun’iy intellekt mazmuniy xulosa yaratish, muharrir o‘rniga taqrizlarni tahlil qilish, qabul yoki radni tavsiya qilish, aybni aniqlash yoxud shikoyatni mustaqil hal etish uchun ishlatilmaydi.

Muharrirlar himoyalangan materiallarni ommaviy yoki ruxsat etilmagan tizimlarga bermaydilar. Oldindan ma’qullangan himoyalangan muhitda cheklangan ma’muriy yoki til yordami, masalan, inson allaqachon qabul qilgan qaror ifodasini asoslarini o‘zgartirmasdan tahrirlash mumkin. Vosita, vazifa va tekshiruv qayd etiladi.

Muallif yoki taqrizchini kamsituvchi tanlash, homiyning yashirin ta’siri va avtomatik vosita orqali chetlashtirishni chetlab o‘tish taqiqlanadi. Lavozim ham, tizimga kirish ham topshiriqdan tashqarida boshqa shaxs ma’lumotini qayta ishlash huquqini bermaydi. Manfaatlar to‘qnashuvida ish Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bo‘yicha mustaqil shaxsga beriladi.

8. Jurnal va nashriyotning sun’iy intellekt hamda avtomatik vositalardan foydalanishi

Ta’sischi va nashriyot — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Jurnal, institut va vakolatli xodimlar tekshirilgan yordamchi vositalarni quyidagilar uchun qo‘llashi mumkin:

• matn mosliklarini aniqlash;
• bibliografik ma’lumotlar va DOIlarni tekshirish;
• tasvir o‘zgartirilishining texnik belgilarini aniqlash;
• til tahriri va foydalanish imkoniyatini ta’minlash;
• metama’lumotlarni tayyorlash va tekshirish;
• format va to‘liqlikni nazorat qilish;
• ehtimoliy taqrizchilarni dastlabki izlash;
• halollik tekshiruvini talab qiladigan signallarni aniqlash;
• nashrni texnik tayyorlash;
• sayt va tahririy tizimni boshqarish.

Ushbu funksiyalar 6–7-bo‘limlar taqiqlagan generativ sun’iy intellekt orqali mazmuniy baholashga ruxsat bermaydi. Taqrizchi nomzodlarining shaxsi, malakasi, mustaqilligi va manfaatlar to‘qnashuvini inson tekshiradi. Texnik xodim ilmiy qaror vakolatiga ega bo‘lib qolmaydi.

Faqat avtomatik natija asosida qo‘lyozmani qabul qilish, rad etish yoki ko‘rib chiqishdan chiqarish, muhim tuzatish e’lon qilish, maqolani qaytarib olish, plagiat yoki boshqa buzilishni aniqlash yoxud jazo chorasini qo‘llash mumkin emas. Vakolatli shaxs kontekst, asoslar, cheklovlar va xato ehtimolini tekshiradi, qaror hujjatlashtiriladi.

Jurnal amalda qo‘llayotgan sun’iy intellekt funksiyalari va ularning muhim tahririy jarayonlardagi roli saytda oshkor etiladi; ro‘yxat barcha imkoniyatlarni emas, haqiqiy amaliyotni ifodalaydi. Sun’iy intellekt nashr mazmuniga sezilarli ta’sir etsa, foydalanish oshkor etilib tekshiriladi va mualliflar o‘z materialidagi o‘zgarishlarni kelishadilar. Siyosatda tilga olingani uchungina xizmat, litsenziya yoki integratsiya amalda ishlayotgan hisoblanmaydi.

9. Maxfiylik, shaxsiy hayot va ma’lumotlarni himoya qilish

Nashr etilmagan qo‘lyozmalar, taqrizchilar shaxsi va taqrizlari, yozishmalar, shaxsiy ma’lumotlar, yopiq tadqiqot materiallari, intellektual mulk va xizmat axboroti himoyalanadi. Jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar, guvohlar, mahkumlar, axborot beruvchilar va boshqa qaram ishtirokchilarga alohida ehtiyotkorlik zarur.

Ruxsat etilgan qayta ishlashdan oldin quyidagilar tekshiriladi:

• kirish va uzatish vakolati, zarur roziliklar va etik shartlar;
• eng kam zarur axborot hajmi va qayta identifikatsiya xavfi;
• saqlash, o‘chirish, xizmat xodimlari kirishi va uchinchi tomonga uzatish shartlari;
• ushbu ma’lumot bilan modelni ruxsatsiz o‘qitish yoki yaxshilashning istisno etilishi;
• kirish materiallari va chiqish natijasiga huquqlar;
• aniq sozlama va versiyaning kelishilgan tartibga mosligi;
• mas’ul shaxs va hodisaga javob berish tartibi mavjudligi.

Xizmat ruxsati yoki jurnal ma’qullashi talab etiladigan ishtirokchi roziligi va boshqa asoslarni almashtirmaydi. Pulli tarif, «xususiy» yozuvi yoki mahalliy ishga tushirishning o‘zi xavfsizlikni isbotlamaydi. Ismlarni olib tashlash ish tafsilotlari orqali aniqlashni har doim ham istisno qilmaydi. Shartlarni ta’minlab bo‘lmasa, material vositaga berilmaydi.

Sizib chiqish gumonida foydalanish to‘xtatiladi, keyingi kirish cheklanadi va tahririyatning mas’ul shaxsi zudlik bilan xabardor qilinadi. Zarur qaydlar saqlanadi; oqibatlar va tegishli xabarnomalar amaldagi talablar bo‘yicha baholanadi. Buzilishni ko‘rsatish uchungina sezgir axborot qayta yuborilmaydi.

10. Inson nazorati va javobgarlik

Nazorat mazmunli bo‘lishi kerak: mas’ul shaxs vazifani tushunadi, natijani tekshira oladi, xatoni tuzatadi va qaror asosini tushuntira oladi. Tizim javobiga oddiy rozilik yetarli tekshiruv hisoblanmaydi.

Mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va xodimlar o‘z roli doirasida:

• faktik, ilmiy va texnik aniqlikni tekshiradilar;
• xatolar, tizimli og‘ishlar va to‘liq bo‘lmaganlikni baholaydilar;
• iqtibos va manbalarni haqiqiy material bilan solishtiradilar;
• hisob-kitoblar, kod, vizualizatsiya va talqinlarni tekshiradilar;
• maxfiylik va uchinchi shaxslar huquqlariga rioya etadilar;
• sun’iy intellektning muhim yordamini hujjatlashtiradilar;
• yakuniy natija uchun javobgarlikni qabul qiladilar.

Sun’iy intellekt detektori foizi mualliflik, plagiat yoki qoidabuzarlik isboti emas. Natija aniq sharoitlar bilan taqqoslanadi; muallifga «foizni nol qilish» vazifasi yuklanmaydi. Faqat uslub, til darajasi yoki detektor signali bilan muallifni ayblash mumkin emas. Boshqa modelning javobi ham mustaqil dalilni almashtirmaydi.

Vosita mustaqil muallif, taqrizchi, tekshiruv organi yoki faktlarning ishonchli manbasi emas. Yetarli tekshirish imkoni bo‘lmasa, tahririyat aniqlik so‘rashi va dalilsiz insofsizlik e’lon qilmasdan ish sifati haqida asosli qaror qabul qilishi mumkin.

11. Siyosatga rioya qilmaslik

Muhim foydalanishni oshkor qilmaslik, fabrikatsiya, yashirin o‘zlashtirish, baholash bilan manipulyatsiya va ma’lumotni noqonuniy uzatish Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati hamda boshqa tegishli qoidalar bo‘yicha ko‘riladi. Ruxsat etilgan sun’iy intellekt foydalanishining o‘zi jazo uchun asos emas.

Dalillarga qarab quyidagilar mumkin:

• izoh va mumkin bo‘lgan tasdiqlarni so‘rash;
• bayonotni to‘ldirish yoki usul tavsifini tuzatish;
• ko‘rib chiqishni to‘xtatish va qo‘shimcha tekshirish;
• mustaqil texnik yoki etik ekspertiza;
• yetarli asos bo‘lsa qo‘lyozmani rad etish yoki qabulni bekor qilish;
• nashr etilgan maqolani tuzatish;
• jiddiy hal bo‘lmagan masalada xavotir bayonoti;
• jiddiy ishonchsizlik yoki boshqa yetarli asosda retraksiya;
• tahririy yoki taqriz vakolatlarini mutanosib cheklash;
• vakolatli muassasa, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat.

Halol xato, to‘liq oshkor etmaslik, beparvolik va qasddan buzilish farqlanadi. Mualliflar va boshqa aloqador shaxslarga odatda aniq xavotir tavsifi va javob imkoniyati beriladi; shoshilinch vaqtinchalik choralar va istisnolar hujjatlashtiriladi. Muharrir yoki institutga oid ishlar manfaatdor shaxs nazoratisiz mustaqil ko‘riladi.

Sun’iy intellekt bayonotining yo‘qligi o‘z-o‘zidan avtomatik retraksiyaga olib kelmaydi. Nashr chorasi ishonchlilik, etik maqbullik va aniq tuzatish imkoniyatiga bog‘liq. Onlayn maqola nashr etilgan hisoblanadi; muhim o‘zgarish va bildirishnomalar kuzatiladigan tarixni saqlaydi. Qo‘lyozmani qaytarib olish alohida tekshiruvni avtomatik tugatmaydi.

12. Shikoyatlar va apellatsiyalar

Murojaat asoslari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• sun’iy intellektning haqiqiy ishlatilishini noto‘g‘ri baholash;
• xato musbat avtomatik signal;
• maxfiylik buzilishi yoki materialning noqonuniy uzatilishi;
• e’lon qilingan siyosatga rioya qilmaslik;
• insonning yetarli tekshiruvisiz qaror;
• manfaatlar to‘qnashuvi, muhim faktik yoki protsessual xato.

Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati qo‘llanadi. Murojaatda aniq masala, dalillar va xato ta’siri ko‘rsatiladi; asossiz takroriy norozilik yetarli emas. Qayta ko‘rib chiqishni dastlabki qarorda qatnashmagan mustaqil shaxs bajaradi.

Odatiy tahririy apellatsiya qaror olinganidan 30 kalendar kun ichida beriladi, asoslangan istisnolar mumkin. Yangi muhim ma’lumotlar va jiddiy etik xavflar qayta ochish qoidalari bo‘yicha ko‘riladi; nashr ishonchliligiga oid xabarlar qat’iy murojaat muddati bilan istisno etilmaydi.

Olinganini tasdiqlash mo‘ljali — 10 ish kuni; dastlabki javob yoki keyingi bosqich izohi — imkon qadar 30 kalendar kun; davom etayotgan ishda yangilangan axborot odatda kamida har 30 kalendar kunda beriladi. Bular aloqa mo‘ljallari, tekshiruv tugashining kafolatli muddati emas. Halol xabar beruvchilar qasos choralaridan himoyalanadi; alohida yig‘im olinmaydi.

13. Siyosatni boshqarish

Bosh muharrir siyosat qo‘llanishini tashkil etadi, uning ishtiroki yoki manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan ishlar bundan mustasno; ularda mustaqil vakolatli shaxs ish yuritadi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ilmiy va tahririy mustaqillikni saqlagan holda zarur tashkiliy sharoit va xavfsizlikni ta’minlaydi.

Siyosat tasdiqlanib saytda e’lon qilingach kuchga kiradi. Tasdiqlash, kuchga kirish va o‘zgarishlarning haqiqiy sanalari e’lon qilingan tahrirda ko‘rsatiladi; til versiyalari muvofiq yangilanadi. Texnologiya va amaliyot o‘zgarishi qayta ko‘rib chiqishga asos bo‘ladi. Oldingi harakatlar o‘sha paytdagi qoidalar hisobga olinib baholanadi; yangi qoidalar ilgari ham amal qilgan deb ko‘rsatilmaydi.

Aloqa: jurnal saytidagi amaldagi tahririyat kontaktlari; murojaatni yetkazish uchun ta’sischi va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Birinchi xabarda yopiq ishlar, ishtirokchi identifikatorlari yoki maxfiy so‘rov qaydlari bo‘lmasligi kerak. Avval masala tavsiflanib, xavfsiz kanal kelishiladi; manfaatlar to‘qnashuvida mustaqil ko‘rib chiqishga topshirish so‘raladi.

Siyosat etika, mualliflik, plagiat, taqriz, tahririy mustaqillik, qoidabuzarlik arizalari va apellatsiyalar qoidalari bilan birga qo‘llanadi. Metodologik manbalar: COPE Core Practices, ICMJEning mualliflar va taqrizchilar uchun sun’iy intellekt haqidagi umumiy qoidalari. Ular ushbu jurnalning aniq qoidalarini almashtirmaydi hamda a’zolik yoki indeksatsiyani anglatmaydi.