1. Ochiq foydalanish modeli

Jurnal to‘liq ochiq foydalanish modeli asosida ishlaydi. Ushbu siyosat doirasida nashr etilgan ilmiy maqolalarning to‘liq matnlari nashr qilingan paytdan boshlab rasmiy saytda barcha foydalanuvchilarga bepul taqdim etiladi va doimiy foydalanish uchun saqlanadi.

Ochiq model jinoyatchilik, uning sabablari va oqibatlari, huquqbuzarliklar profilaktikasi, viktimologiya, jinoiy siyosat va jinoiy odil sudlov tizimiga oid nazariy, empirik va qiyosiy tadqiqotlarni tarqatishga xizmat qiladi. U O‘zbekiston, Markaziy Osiyo va boshqa mintaqalarga oid tadqiqot natijalarini turli mamlakatlardagi tadqiqotchilar, o‘qituvchilar, ta’lim oluvchilar, amaliyotchi mutaxassislar va o‘quvchilar o‘rtasida almashishga yordam beradi.

2. Darhol va bepul foydalanish

Nashr qilingan paytdan boshlab maqolaning to‘liq matnidan quyidagi shartlarda foydalanish mumkin:

• obuna rasmiylashtirmasdan;
• majburiy ro‘yxatdan o‘tmasdan yoki hisobga kirmasdan;
• o‘qish yoki yuklab olish uchun to‘lovsiz;
• embargo davrisiz.

Maqola havolasiga o‘tish uchun to‘lov olinmaydi. Nashr etilgan matnni odatiy tarzda o‘qish yoki yuklab olish uchun o‘quvchi tahririyatdan ruxsat so‘rashi shart emas.

Qo‘lyozma topshirish, taqrizlash yoki boshqa tahririy vazifalar uchun hisob talab qilinishi mumkin, biroq u nashr etilgan maqoladan foydalanish sharti emas. Faqat annotatsiyadan foydalanish imkoniyati to‘liq matndan ochiq foydalanish o‘rnini bosmaydi.

3. Creative Commons litsenziyasi

Ushbu siyosat doirasida nashr etilgan maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0 shartlarida tarqatiladi. Berilgan mualliflik va o‘xshash huquqlar doirasida litsenziya quyidagilarga ruxsat beradi:

• materialni to‘liq yoki qisman istalgan tashuvchi va formatda nusxalash va tarqatish;
• materialni tarjima qilish, moslashtirish, o‘zgartirish va hosila asarlar yaratish;
• litsenziya shartlariga rioya etgan holda materialdan ilmiy, ta’limiy, tijorat va boshqa qonuniy maqsadlarda foydalanish.

CC BY 4.0 ruxsat etgan foydalanish uchun jurnalning qo‘shimcha ruxsati yoki litsenziya to‘lovi kerak emas. Litsenziya shartlariga rioya qilayotgan foydalanuvchilarga tegishli tartibda berilgan huquqlarni bekor qilib bo‘lmaydi.

Litsenziya maqola sahifasida va nashr etilgan faylda ko‘rsatiladi. CC BY 4.0 qisqacha tavsifi va litsenziyaning to‘liq huquqiy matni bilan tanishish mumkin. Huquqiy jihatdan belgilovchi hujjat to‘liq matndir; ushbu siyosat uning shartlarini o‘zgartirmaydi.

4. Qayta foydalanish shartlari

Materialni CC BY 4.0 asosida, shu jumladan o‘zgartirilgan holda tarqatishda quyidagilar zarur:

• mualliflar va hissasi e’tirof etilishi kerak bo‘lgan boshqa shaxslar haqidagi taqdim etilgan ma’lumotlarni litsenziyada nazarda tutilgan maqbul usulda saqlash;
• taqdim etilgan mualliflik huquqi, litsenziya va kafolatlardan voz kechish haqidagi bildirishnomalarni saqlash;
• oqilona amalga oshirish mumkin bo‘lgan darajada asl materialga havolani saqlash;
• CC BY 4.0 litsenziyasini ko‘rsatish va uning matnini yoki unga havolani taqdim etish;
• kiritilgan o‘zgarishlarni belgilash va oldingi o‘zgarishlar haqidagi qaydlarni saqlash;
• mualliflar, jurnal yoki institut muayyan foydalanishni ma’qullagan degan yolg‘on taassurot yaratmaslik.

Ilmiy iqtibos keltirish uchun mualliflar, maqola nomi, «Kriminologiya (O‘zbekiston)», yil, jild yoki son, sahifalar yoxud maqola raqami va mavjud bo‘lsa DOI ko‘rsatilishi tavsiya etiladi. To‘liq bibliografik tavsif ilmiy iqtibos keltirish tavsiyasi bo‘lib, CC BY 4.0ga qo‘shimcha cheklov yoki mualliflikni ko‘rsatishning yagona majburiy formatini belgilamaydi.

Litsenziya ruxsat etgan foydalanishga to‘sqinlik qiluvchi qo‘shimcha huquqiy shartlar yoki samarali texnik choralar qo‘llanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Mualliflikni ko‘rsatish, moslashtirish va o‘zgartirilgan versiyalar bilan ishlashning batafsil qoidalari Mualliflik huquqi va litsenziyalash siyosatida bayon etilgan.

5. Mualliflik huquqi

Mualliflar o‘zlariga tegishli mualliflik huquqini saqlaydilar va jurnalga hamda noshir sifatida institutga jurnalda birinchi marta nashr etish uchun nomutlaq huquq beradilar. Mulkiy huquqlarni ish beruvchi yoki boshqa huquq egasi tasarruf etsa, zarur vakolat va ruxsatlar nashrdan oldin ta’minlanadi.

Mutlaq huquqlarni jurnalga o‘tkazish ochiq foydalanish sharti emas. Mualliflar huquqlari, noshirga beriladigan ruxsatlar, qayta foydalanish shartlari va uchinchi shaxs materiallari Mualliflik huquqi va litsenziyalash siyosati bilan tartibga solinadi. Preprintni joylashtirish tahririy qoidalarga muvofiq jurnaldagi birinchi nashrdan alohida ko‘rib chiqiladi.

6. Litsenziyaning amal qilish doirasi va arxiv materiallari

CC BY 4.0 ushbu siyosat doirasida nashr etilgan hamda rasmiy maqola sahifasi va to‘liq matnda shu litsenziya bilan belgilangan materiallarga tatbiq etiladi. Bildirishnomalar o‘zaro mos bo‘lishi kerak; haqiqiy huquq egasi va alohida istisno qilingan materiallar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi.

Yangi siyosat ilgari nashr etilgan materiallarga bo‘lgan huquqlarni avtomatik ravishda va orqaga qaytgan holda o‘zgartirmaydi. Ulardan foydalanish tegishli nashr uchun amalda bo‘lgan litsenziyalar, ruxsatlar va boshqa qo‘llaniladigan shartlar bilan tartibga solinadi. Yangi ochiq litsenziya arxiv maqolasiga faqat zarur huquq va ruxsatlar mavjud bo‘lganda hamda bu shartlar aniq ko‘rsatilganda qo‘llanishi mumkin.

Litsenziya belgisining yo‘qligi yoki sahifa bilan fayl o‘rtasidagi ziddiyatni har qanday qayta foydalanishga shartsiz ruxsat deb talqin qilmaslik kerak. Tahririyat bunday holatlarni ko‘rib chiqadi va ma’lumotlarni aniqlashtiradi. Arxiv materialini bepul o‘qish imkoniyatining o‘zi uni qayta ishlashga bo‘lgan barcha huquqlar CC BY 4.0 asosida berilganini anglatmaydi.

7. Mualliflarning joylashtirish va tarqatish huquqlari

Mualliflar embargo davrisiz, o‘z huquqlari va qo‘llaniladigan litsenziyalar doirasida topshirilgan qo‘lyozmani, taqrizdan keyin qabul qilingan qo‘lyozmani va rasmiy nashr etilgan versiya — Version of Recordni quyidagi joylarda joylashtirishlari mumkin:

• shaxsiy veb-saytda yoki muassasa saytida;
• institutsional yoki mavzuga oid repozitoriyda;
• shartlari materialga bo‘lgan huquqlarga mos ilmiy va akademik platformalarda.

Joylashtirishda versiya aniq belgilanadi. Nashrdan keyin rasmiy maqolaga va mavjud bo‘lsa uning DOI manziliga havola qo‘shish tavsiya etiladi. Nashr etilgan versiyani tarqatishda zarur bildirishnomalar saqlanadi va tegishli litsenziya shartlari bajariladi. Ruxsat etilgan joylashtirish uchun jurnalga qo‘shimcha to‘lov olinmaydi.

Joylashtirish huquqi muallif tasarruf etishga vakolatli bo‘lmagan boshqa shaxslarning yoki maxfiy materiallariga tatbiq etilmaydi. Muallifning o‘z asarini arxivlashi takroriy nashr, bir vaqtning o‘zida topshirish, ishtirokchilar roziligi va shaxsga doir ma’lumotlarni himoyalash qoidalarini bekor qilmaydi.

8. Mualliflar to‘lovlari va o‘quvchilar uchun bepul foydalanish

Nashr xarajatlarini muallif, institut yoki boshqa qonuniy moliyalashtirish manbasi qoplashidan qat’i nazar, nashr etilgan maqolalardan foydalanish o‘quvchilar uchun bepul. Maqolani qayta ishlash uchun asosiy to‘lov — Article Processing Charge (APC) — 100 AQSH dollarini tashkil etadi.

2026-yil 31-dekabrni ham qo‘shgan holda shu sanagacha barcha nashr xarajatlari O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti budjeti hisobidan qoplanadi; mualliflardan APC olinmaydi. Ushbu moliyalashtirish o‘quvchilarning foydalanishini cheklamaydi va CC BY 4.0 shartlarini o‘zgartirmaydi.

Xarajatlarni qoplash davrini qo‘llash tartibi, amaldagi to‘lov shartlari va mumkin bo‘lgan ozod etishlar yoki chegirmalar alohida Maqolani qayta ishlash uchun to‘lov siyosatida ko‘rsatiladi. Ko‘rib chiqilishi xarajatlarni qoplash davridan keyin ham davom etadigan qo‘lyozmalarga tatbiq etiladigan shartlar mualliflarga oldindan ma’lum qilinadi. APC to‘lovi qo‘llanilganda, u faqat maqola rasman qabul qilingandan keyin so‘raladi.

To‘lov, undan ozod etish va moliyalashtirish manbasi taqrizlashga, qo‘lyozmani qabul qilish yoki rad etishga ta’sir qilmaydi. Institutning xarajatlarni qoplashi kamayishi yoki to‘xtashi ilgari nashr etilgan ochiq maqolalarni o‘quvchilar uchun pulli qilib qo‘ymaydi va tegishli tartibda berilgan litsenziyalarni bekor qilmaydi.

9. Metama’lumotlar va ilmiy qidiruvda topilish

Jurnal bibliografik metama’lumotlar, annotatsiyalar, kalit so‘zlar, mualliflar haqidagi ochiq ma’lumotlar, DOI va havolalarni ilmiy qidiruv, indekslash, kutubxona va agregatsiya xizmatlariga uzatishi mumkin. Bu nashrlarni topish, aniqlash va ulardan to‘g‘ri iqtibos keltirishga yordam beradi; metama’lumotlarni taqdim etishning o‘zi jurnal muayyan indekslash bazasiga qabul qilinganini anglatmaydi.

Uzatiladigan ma’lumotlar nashr etilgan maqolaga mos bo‘lishi va tegishli hollarda tuzatishlar, maqolani qaytarib olish yoki havola o‘zgarishlarini aks ettirishi kerak. Ochiq bo‘lmagan qo‘lyozmalar, maxfiy taqrizlar, ichki hujjatlar va himoyalanadigan tadqiqot ma’lumotlari ochiq metama’lumotlarga aylanmaydi. Shaxsga doir ma’lumotlarga Maxfiylik to‘g‘risidagi nizomga muvofiq ishlov beriladi.

10. Raqamli saqlash va uzoq muddat foydalanish imkoniyati

Jurnal nashr etilgan materiallarning yaxlitligini, zaxira nusxalarini yaratishni va uzoq muddat raqamli saqlanishini ta’minlashga intiladi. Amalda qo‘llaniladigan tizimlar, saqlanadigan materiallar qamrovi va platforma faoliyati to‘xtaganda bajariladigan ishlar Raqamli arxivlash va saqlash siyosatida ko‘rsatiladi. Muayyan arxiv tarmog‘idagi ishtirok faqat unga haqiqatan ulanish va amalda foydalanish tasdiqlanganda e’lon qilinadi.

Saytda saqlash, zaxira nusxasi va mustaqil uzoq muddatli arxivlash turli vazifalarni bajaradi. DOI va metama’lumotlarni ro‘yxatdan o‘tkazishning o‘zi to‘liq matnni saqlash o‘rnini bosmaydi. Ruxsat etilgan nusxalarni institutsional va mavzuga oid repozitoriylarda joylashtirish ilmiy mazmundan foydalanish imkoniyatini qo‘shimcha ravishda qo‘llab-quvvatlaydi.

Tuzatishlar va maqolani qaytarib olish asl nashr bilan bog‘liqlikni saqlagan hamda uning maqomini tushuntirgan holda rasmiylashtiriladi. Alohida huquqiy yoki etik asos muayyan materialni cheklash yoki olib tashlashni talab etsa, bu amal tegishli siyosatlarga muvofiq ruxsat etilgan doirada hujjatlashtiriladi; undan ochiq arxivga pulli kirishni joriy etish uchun asos sifatida foydalanilmaydi.

11. Uchinchi shaxs materiallari va boshqa huquqlar

Uchinchi shaxs materiallari o‘z litsenziyasi yoki shartlariga ega bo‘lishi va maqolaning umumiy CC BY 4.0 litsenziyasiga kirmasligi mumkin. Istisnolar tegishli material yonida aniq belgilanadi. Huquq egasining qo‘shimcha ruxsati faqat foydalanish amaldagi litsenziya, qo‘llaniladigan istisno yoki boshqa qonuniy asos bilan ruxsat etilmagan hollarda zarur.

CC BY 4.0 patent, tovar belgisi, shaxsiy hayot yoki shaxsdan foydalanishga oid huquqlarni avtomatik bermaydi va maxfiylik hamda shaxsga doir ma’lumotlarni himoyalash talablarini bekor qilmaydi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar qo‘llaniladigan qonunchilik va litsenziya shartlari doirasida hisobga olinadi.

Kriminologik tadqiqotlarda maqoladan ochiq foydalanish yopiq ishlar, jabrlanuvchilar yoki boshqa ishtirokchilar identifikatorlari, imzolangan roziliklar, nashr etilmagan intervyular va qayta identifikatsiya kalitlaridan ochiq foydalanishni anglatmaydi. Ma’lumotlar va tadqiqot natijalarining qayta hosil qilinishi siyosati, Xabardor qilingan holda rozilik olish siyosati va Maxfiylik to‘g‘risidagi nizom qo‘llaniladi. Ma’lumotlar, dasturiy kod va qo‘shimcha materiallar shartlari alohida ko‘rsatiladi.

12. Siyosatni boshqarish

Siyosat tasdiqlangach, «Kriminologiya (O‘zbekiston)» rasmiy saytida e’lon qilingan kundan kuchga kiradi. E’lon qilish va o‘zgartirishlarning haqiqiy sanalari ko‘rsatiladi. Qayta ko‘rib chiqishda qonunchilik, texnologiyalar va nashriyot amaliyoti hisobga olinadi hamda foydalanuvchilarga avval tegishli tartibda berilgan huquqlar bekor qilinmaydi.

Siyosatni qo‘llash uchun tahririyat mas’ul; jurnalning muassisi va noshiri — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Maqola sahifalari, fayllar, litsenziya bildirishnomalari va bog‘liq siyosatlardagi ma’lumotlarning o‘zaro mosligi ta’minlanadi.

Ochiq foydalanish, ochilmayotgan to‘liq matnlar yoki tushunarsiz litsenziya belgilari haqidagi savollar institutning aloqa manziliga yuboriladi: info@uzkti.uz. Maqola nomi, DOI yoki havola, savol mohiyati va javob uchun aloqa ma’lumotini ko‘rsating. Litsenziya bevosita ruxsat etgan foydalanish uchun tahririyatning qo‘shimcha ruxsati talab qilinmaydi.