1. Mualliflik mezonlari

Muallif sifatida ko‘rsatilish uchun quyidagi to‘rtta mezonning barchasi bajarilishi lozim:

1. Tadqiqot konsepsiyasi yoki dizayniga yoxud tadqiqot ma’lumotlari va materiallarini olish, tahlil qilish yoki talqin etishga salmoqli intellektual hissa qo‘shish. Nazariy, sharh va qiyosiy-huquqiy ishlarda bunga dalillash tizimini ishlab chiqish, manbalarni asosli tanlash va tanqidiy tahlil qilish, natijalarni umumlashtirish hamda talqin etish kiradi.
2. Qo‘lyozma matnini tayyorlash yoki uning muhim ilmiy fikrlari, usullari, tahlili yoxud xulosalarini mazmunan qayta ishlash.
3. Taqdim etilayotgan qo‘lyozmani va nashrga mo‘ljallangan yakuniy versiyani o‘qib chiqish hamda ma’qullash.
4. O‘z hissasi uchun mas’uliyatni qabul qilish va ishning istalgan qismi aniqligi hamda halolligiga doir masalalarni tegishli tartibda tekshirish va hal etishda ishtirok etishga rozilik bildirish.

Har bir muallif o‘z hissasini tushuntira olishi, tadqiqotning boshqa asosiy qismlari uchun kim javob berishini bilishi va hammualliflar ishining halolligiga asosli ishonchga ega bo‘lishi kerak. Muallifdan boshqa ishtirokchilar qo‘llagan barcha maxsus usullarni egallash talab qilinmaydi, biroq ishning ishonchliligiga doir asosli shubhalarni e’tiborsiz qoldirish mumkin emas.

Birinchi mezonga javob bergan shaxslarga matnni tayyorlash yoki mazmunan qayta ishlashda qatnashish va yakuniy versiyani ma’qullash uchun haqiqiy imkoniyat berilishi lozim. Tadqiqotchini ataylab bu imkoniyatdan mahrum qilib, mualliflar tarkibidan chiqarish mumkin emas. Bu, xususan, doktorantlar, yosh olimlar, mahalliy tadqiqotchilar va dala tadqiqoti ishtirokchilariga ham taalluqlidir.

2. Mualliflik uchun yetarli bo‘lmagan hissa

Quyidagi faoliyat turlari o‘z-o‘zicha, 1-bo‘limdagi barcha mezonlar bajarilmasdan, mualliflik uchun yetarli emas:

• mablag‘, grant yoki boshqa moddiy ko‘mak ajratish;
• umumiy ma’muriy rahbarlik, xizmat nazorati yoki muassasaga rahbarlik qilish;
• uskunalar, dasturiy ta’minot, bino, arxiv yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini taqdim etish;
• huquqni muhofaza qiluvchi organlar, sudlar, jazoni ijro etish muassasalari yoki tadqiqot ishtirokchilari bilan ishlash uchun ruxsat va imkoniyatlarni tashkil etish;
• salmoqli intellektual hissasiz ma’lumotlarni mexanik kiritish, yozuvlarni matnga ko‘chirish yoki boshqa odatiy texnik ishlar;
• matnni ilmiy mazmunan qayta ishlamasdan korrektura, havolalarni rasmiylashtirish, oddiy til tahriri yoki tarjima qilish;
• ilmiy mazmunga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydigan umumiy maslahatlar;
• professional xizmatlar uchun haq to‘lash yoki mualliflik mezonlariga mos hissa qo‘shmasdan bunday xizmatlarni ko‘rsatish.

Ma’lumotlarni olishga salmoqli hissa, jumladan intervyu yoki kuzatuvlarni ishlab chiqish va o‘tkazish yoxud tadqiqot tanlanmasini asosli shakllantirish birinchi mezonga mos kelishi mumkin. Mualliflik uchun qolgan uch mezon ham bajarilishi kerak. Mehnatga haq to‘lanishi yoki ishtirokchining professional maqomi barcha mezonlar bajarilgan taqdirda uni mualliflikdan chetlashtirmaydi.

Jinoyat ishlari materiallari, idoraviy statistika yoki muassasalardan foydalanish imkoniyati rahbar yoxud vositachini zarur ilmiy hissasiz mualliflar tarkibiga kiritish shartiga bog‘lanishi mumkin emas.

3. Mualliflikka oid yo‘l qo‘yilmaydigan amaliyotlar

Jurnal quyidagilarga yo‘l qo‘ymaydi:

• faxriy yoki mehmon mualliflik — shaxsni lavozimi, obro‘si yoki nashrga taxminiy ta’siri sababli kiritish;
• sovg‘a tariqasidagi mualliflik — zarur hissasiz, xizmat evaziga, o‘zaro nashrlarga kiritish yoki shaxsiy munosabatlar asosida muallif sifatida ko‘rsatish;
• yashirin mualliflik — belgilangan mezonlarga javob beruvchi haqiqiy muallifni chiqarib qoldirish yoki professional matn muallifining salmoqli rolini yashirish;
• mualliflik o‘rnini sotib olish, sotish, boshqa shaxsga berish yoki reklama qilish;
• rahbar, buyurtmachi, mansabdor yoki boshqa shaxsni majburan kiritish;
• shaxsni xabari va roziligisiz ko‘rsatish, o‘zini boshqa shaxs deb tanishtirish yoki soxta muallifdan foydalanish.

Qoidabuzarlikning asosli belgilari mavjud bo‘lsa, tahririyat ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi va tushuntirish so‘rashi mumkin. Tasdiqlangan buzilishlarga nisbatan 17, 21 va 22-bo‘limlarga muvofiq mutanosib choralar qo‘llanadi; shubhaning o‘zi insofsizlik isboti hisoblanmaydi.

4. Mualliflarning hissasi

Har bir qo‘lyozma, jumladan bir muallifli ish uchun ham mualliflar hissasi to‘g‘risidagi bayonot taqdim etiladi. U haqiqiy ishtirokni aks ettirishi va barcha mualliflar bilan kelishilgan bo‘lishi kerak. Bayonotni tuzishda CRediT — Contributor Roles Taxonomy tasnifidan uning rollari ishga mos kelgan hollarda foydalaniladi:

• Konsepsiyani ishlab chiqish (Conceptualization) — tadqiqot g‘oyasi va maqsadlarini shakllantirish.
• Ma’lumotlarni boshqarish (Data curation) — tadqiqot ma’lumotlarini tayyorlash, hujjatlashtirish, tartibga solish va saqlab borish.
• Formal tahlil (Formal analysis) — ma’lumotlar va materiallarga tahliliy usullarni qo‘llash.
• Moliyalashtirishni jalb qilish (Funding acquisition) — loyiha uchun moliyaviy ko‘mak olish.
• Tadqiqotni bajarish (Investigation) — tadqiqot amallarini o‘tkazish va ma’lumot yoki dalillar olish.
• Metodologiya (Methodology) — usullar, tadqiqot dizayni yoki modellarni ishlab chiqish.
• Loyihani boshqarish (Project administration) — tadqiqotni muvofiqlashtirish va tashkiliy ta’minlash.
• Resurslar (Resources) — zarur materiallar, vositalar yoki foydalanish imkoniyatini taqdim etish.
• Dasturiy ta’minot (Software) — dastur kodini ishlab chiqish, amalga oshirish va tekshirish.
• Ilmiy rahbarlik (Supervision) — ilmiy maslahat berish va tadqiqot ishiga rahbarlik qilish.
• Validatsiya (Validation) — natijalar, usullar va qo‘llash mumkin bo‘lgan hollarda takror hosil qilinuvchanlikni tekshirish.
• Vizuallashtirish (Visualization) — ma’lumotlar va natijalarning mazmunli vizual tasvirlarini tayyorlash.
• Dastlabki matnni yozish (Writing – original draft) — qo‘lyozmaning dastlabki matnini tayyorlash.
• Matnni mazmunan qayta ishlash (Writing – review & editing) — qo‘lyozma mualliflari tomonidan uni tanqidiy ilmiy qayta ishlash; bu rol jurnalning tashqi taqriz jarayonini anglatmaydi.

Bir shaxs bir nechta rolni bajarishi, bir rol esa bir nechta ishtirokchiga tegishli bo‘lishi mumkin. Mavjud bo‘lmagan rollarni yozish yoki barcha 14 rolni shunchaki to‘ldirish kerak emas. CRediT hissani tavsiflaydi va mualliflik mezonlarining o‘rnini bosmaydi: mablag‘, resurs yoki ma’muriy ko‘makning o‘zi mualliflar tarkibiga kirish huquqini bermaydi.

Bayonotdagi ism yoki initsiallar ishtirokchilarni aniq farqlashi kerak. Teng hissa, birgalikdagi birinchi mualliflik yoki birgalikdagi ilmiy rahbarlik faqat kelishilgan va haqqoniy bayonot asosida ko‘rsatiladi. Ikki tomonlama anonim taqriz bosqichida mualliflarni aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar shaxsi yashirilgan qo‘lyozmadan alohida taqdim etiladi; e’lon qilingan maqolada hissa mualliflarning ismlari bilan ochiqlanadi.

5. Mualliflar tartibi

Mualliflar tarkibi va ismlar ketma-ketligini qo‘lyozma topshirilishidan oldin kelishib oladilar hamda haqiqiy hissa o‘zgargan sari kelishuvni qayta ko‘rib chiqadilar. Bunday kelishuvlarni tadqiqot boshidan hujjatlashtirish maqsadga muvofiq. Birinchi yoki oxirgi o‘rin rahbarga, eng katta lavozimdagi xodimga yoki grant oluvchiga avtomatik berilmaydi.

Jurnal tadqiqot guruhi o‘rniga mualliflar tartibini belgilamaydi va ismning o‘rnini rolning universal ko‘rsatkichi deb hisoblamaydi. Zarur bo‘lsa, mualliflar ketma-ketlik tamoyilini, masalan, alifbo tartibi yoki hissaga ko‘ra joylashuvni hamda teng ishtirok haqidagi kelishilgan qaydni tushuntiradilar. Taqdim etilgandan keyingi o‘zgarishlar 15–17-bo‘limlarga muvofiq amalga oshiriladi.

6. Yozishmalar uchun mas’ul muallifning vazifalari

Yozishmalar uchun mas’ul muallif qo‘lyozmani topshirish, taqriz, nashrga tayyorlash va nashrdan keyingi bosqichlarda asosiy aloqa shaxsi hisoblanadi. U quyidagilarni bajarishi shart:

• mualliflik mezonlari bajarilganini, munosib ishtirokchilar asossiz chiqarib qoldirilmaganini va barcha mualliflar tarkib hamda ismlar tartibiga rozi ekanini tekshirish;
• ismlar, affiliatsiyalar, aloqa ma’lumotlari va taqdim etilgan identifikatorlar to‘g‘riligini ta’minlash;
• hissa, moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi, tadqiqot etikasi va sun’iy intellektdan foydalanish haqidagi kelishilgan bayonotlarni yig‘ish;
• muhim tahririy xabarlar, taqrizchilar izohlari va taklif etilgan o‘zgarishlarni hammualliflarga yetkazish;
• qayta ishlash va izohlarga javob tayyorlashni muvofiqlashtirish, yakuniy versiyaning barcha mualliflar tomonidan ma’qullanishini ta’minlash;
• tahririyat so‘rovlariga o‘z vaqtida javob berish va nashrdan keyingi masalalarni ko‘rib chiqishga ko‘maklashish;
• xatolar, mualliflik nizosi yoki taqdim etilgan bayonotlar ishonchliligiga ta’sir qiluvchi holatlar haqida tahririyatni xabardor qilish.

Ma’muriy ishlar tahririyatni xabardor qilgan holda hammuallif yoki vakolatli yordamchiga topshirilishi mumkin, biroq yozishmalar uchun mas’ul muallif va boshqa mualliflarning javobgarligi saqlanadi. Tahririyat istalgan hammuallif bilan bevosita bog‘lanishi mumkin; yozishmalar uchun mas’ul muallif buni taqiqlashga haqli emas.

7. Barcha mualliflarning vazifalari

Har bir muallif o‘z hissasi haqidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javob beradi, qo‘lyozmani to‘liq o‘qiydi, taqdim etiladigan va yakuniy matnlarni ma’qullaydi hamda ishga tegishli moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlarni ochiqlaydi. Hammuallifning xabari va roziligisiz qo‘lyozma topshirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Barcha mualliflar ilmiy masalalarni tekshirishda hamkorlik qilishi, ruxsat etilgan doirada tasdiqlovchi materiallarni taqdim etishi va muhim xatolar haqida xabar berishi shart. Maqola qabul qilingach, tashkilot o‘zgargach yoki moliyalashtirish tugagach ham mas’uliyat davom etadi. Ishning istalgan qismiga doir asosli shubhalar yuzaga kelganda muallif ularni tekshirish va ilmiy qaydni tegishli tarzda tuzatishga ko‘maklashadi.

8. Guruh va konsorsium muallifligi

Ish tadqiqot guruhi yoki konsorsium nomidan taqdim etilganda guruh nomi, yozishmalar uchun mas’ul muallif va mualliflik mas’uliyatini qabul qiluvchi aniq shaxslar ko‘rsatiladi. Muallif deb belgilangan har bir ishtirokchi 1-bo‘lim mezonlariga javob berishi kerak; guruhga a’zolikning o‘zi yetarli emas.

Mualliflar hamda hissasi mualliflik maqomisiz e’tirof etiladigan ishtirokchilar alohida ko‘rsatiladi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif kelishilgan ro‘yxat va hissa bayonotlarini taqdim etadi. Shaxsiy ma’lumotlar maqolaga kiritiladi va platforma hamda metama’lumotlar formatlari imkon bergan darajada bibliografik qaydlarga uzatiladi. Jurnal barcha tashqi bazalarda guruh muallifligi bir xil aks etishini kafolatlamaydi.

9. Minnatdorlik

«Minnatdorlik» bo‘limida barcha mualliflik mezonlariga javob bermaydigan shaxslarning texnik, tashkiliy, tilga oid, maslahat yoki boshqa yordami e’tirof etiladi. Matn tayyorlashdagi salmoqli professional yordam va uni moliyalashtirish manbasi, ijrochi muallif bo‘lmasa ham, ochiqlanadi.

Shaxs nomini ko‘rsatishdan oldin uning roziligi olinishi va yordam tavsifi kelishilishi kerak. Minnatdorlik xulosalarni ma’qullash haqida noto‘g‘ri taassurot uyg‘otmasligi lozim. Intervyu ishtirokchilari, jabrlanuvchilar, mahkumlar, axborot beruvchilar va boshqa tadqiqot ishtirokchilarining ismlari, agar bu rozilik shartlari, maxfiylik yoki xavfsizlikni buzsa, faqat ularning ishtirokini e’tirof etish maqsadida oshkor qilinmaydi.

10. Axborotni ochiqlash va majburiy bayonotlar

Qo‘lyozma bilan birga tadqiqotga tegishli quyidagi bayonotlar taqdim etiladi:

• mualliflarning hissasi haqida;
• moliyalashtirish, grantlar va homiy yoki buyurtmachining roli, jumladan tadqiqot dizayni, ma’lumotlarga kirish, tahlil va nashr qilish qaroriga ta’siri haqida;
• moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlar to‘qnashuvi yoki uning yo‘qligi haqida;
• etik ma’qullash, undan ozod etish yoki bunday tartibning tatbiq etilmasligi haqidagi asosli tushuntirish;
• tadqiqotda ishtirok etishga rozilik va zarur hollarda shaxsni aniqlashga imkon beruvchi materiallarni e’lon qilishga alohida rozilik haqida;
• ma’lumotlar, kod va tadqiqot materiallaridan foydalanish imkoniyati haqida;
• 14-bo‘limga muvofiq sun’iy intellektdan foydalanish haqida.

Moliyalashtirish bo‘lmaganligi yoki muayyan talab tatbiq etilmasligi ochiq va asosli ko‘rsatiladi. Mualliflar ishga ta’sir qilishi mumkin deb oqilona baholanadigan holatlarni, jumladan o‘rganilayotgan organ bilan xizmat aloqasi, ko‘rib chiqilayotgan ishda ekspert sifatida qatnashish yoki idoraviy buyurtma asosida tadqiqot o‘tkazishni ochiqlaydilar. Bunday aloqaning o‘zi nashrni istisno etmaydi.

11. Ma’lumotlar, kod va materiallar shaffofligi

Mualliflar qaysi ma’lumotlar, dastur kodi, kodlash sxemalari, so‘rov vositalari, protokollar va boshqa materiallarni tekshirish mumkinligini, ular qayerda saqlanishini hamda foydalanish shartlarini bayon qiladilar. Ochiq joylashtirishda doimiy identifikatorga ega ishonchli repozitoriy afzal. Yangi ma’lumot yaratilmagan ishlarda foydalanilgan manbalar xususiyati va ma’lumotlar mavjudligi haqidagi bayonotning tatbiq etilishi tushuntiriladi.

Shaffoflik shaxsga doir ma’lumotlar himoyasi, intervyu maxfiyligi, uchinchi shaxslar huquqlari, etik majburiyatlar va amaldagi foydalanish cheklovlarini bekor qilmaydi. Kriminologik tadqiqotlarda jinoyat ishlari materiallari, jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar, mahkumlar, xodimlar va axborot beruvchilar haqidagi ma’lumotlar alohida himoyani talab qiladi. Shaxssizlantirish qayta identifikatsiya qilish xavfi hisobga olingan holda baholanadi.

Ochiq joylashtirish mumkin bo‘lmasa, mualliflar aniq cheklovni tushuntiradilar va ruxsat etilgan hollarda nazorat ostida foydalanish imkoniyatini ko‘rsatadilar. Tahririyat kelishilgan himoyalangan kanal orqali mutanosib tasdiqlovchi dalillarni so‘rashi mumkin. Amalda mavjud bo‘lmagan ochiq kirishni va’da qilish yoki zarur asos va ruxsatlarsiz cheklangan ma’lumotlarni uzatish mumkin emas.

12. Affiliatsiya

Affiliatsiya ish bajarilgan yoki salmoqli ilmiy ko‘mak ko‘rsatilgan tashkilotni aks ettiradi. Bir nechta affiliatsiya har bir tashkilotning tadqiqot bilan haqiqiy aloqasi bo‘lgandagina ko‘rsatiladi. Moliyalashtiruvchi tashkilot ko‘mak manbasi sifatida ochiqlanadi va avtomatik ravishda affiliatsiyaga aylanmaydi.

Muallif boshqa muassasaga o‘tganda uning joriy manzili qo‘shilishi mumkin; tadqiqotning tarixiy mansubligi reyting yoki hisobot uchun qayta yozilmaydi. Soxta affiliatsiyalar va haqiqiy asossiz tashkilot nomini ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi. Nashrdan keyin faktik xatolar ilmiy qayd va maxfiylik qoidalariga rioya etgan holda tuzatiladi.

13. Mualliflarni identifikatsiya qilish

Jurnal har bir muallifga o‘z ORCID iD identifikatorini ko‘rsatishni qat’iy tavsiya etadi. Platformada tegishli imkoniyat mavjud bo‘lsa, ORCID orqali tasdiqlangan ulanishdan foydalaniladi. ORCID identifikatori hissa va mualliflikka rozilikni tekshirish o‘rnini bosmaydi; mavjud bo‘lsa, Scopus va Web of Science identifikatorlari ham bu holatlarni o‘z-o‘zicha tasdiqlamaydi.

Ismlar, transliteratsiya, affiliatsiyalar va aloqa ma’lumotlari aniq hamda o‘zaro mos bo‘lishi kerak. Boshqa shaxs identifikatorini ko‘rsatish, soxta shaxs yaratish yoki boshqa muallif hisobini vakolatsiz boshqarish mumkin emas. Tahririyat shaxsiy aloqa orqali aniqlik kiritib, shaxs va affiliatsiyani mutanosib tarzda tekshirishi mumkin. Muayyan tekshiruv uchun zarur bo‘lmagan hujjatlar so‘ralmaydi.

14. Sun’iy intellektdan foydalanish

Sun’iy intellekt tizimlari, til modellari, chat-botlar va boshqa dasturiy vositalar muallif yoki hammuallif bo‘la olmaydi: ular nashrga rozilik bildira olmaydi va mualliflik mas’uliyatini qabul qilmaydi. Vositadan foydalanish insonni mazmun, manbalar, hisob-kitoblar, kod va materiallardan qonuniy foydalanishni tekshirish majburiyatidan ozod etmaydi.

Matn tayyorlash, tarjima, dasturlash yoki tadqiqot tahlilida generativ sun’iy intellektdan foydalanish qo‘lyozmaning tegishli bo‘limida va topshirish paytida ochiqlanadi: vosita, versiya yoki foydalanilgan sana, maqsad, yordam xususiyati va natijani inson tekshirgan usul ko‘rsatiladi. Tadqiqot jarayonida qo‘llanishi usullar bo‘limida ham bayon etiladi. Mazmun yaratmasdan oddiy imlo tekshiruvi alohida bayonotni talab qilmaydi.

Soxta manbalar, empirik kuzatuvlar o‘rniga yaratilgan ma’lumotlarni qo‘yish, muhim cheklovlarni yashirish va shaxsiy yoki yopiq materiallarni ruxsat etilmagan tashqi xizmatlarga uzatish mumkin emas. Nashr etikasi va insofsiz amaliyotga qarshi siyosat qoidalari qo‘llanadi; sun’iy intellekt bo‘yicha alohida siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach tatbiq etiladi.

15. Qo‘lyozma qabul qilinishidan oldin mualliflikni o‘zgartirish

Qo‘lyozma topshirilgach muallif qo‘shish yoki chiqarish, ismlar tartibini va tegishli hissa bayonotlarini o‘zgartirish faqat yetarli asos va hujjatlashtirilgan rozilik bilan amalga oshiriladi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif imkon qadar qo‘lyozma qabul qilinishidan oldin quyidagilarni o‘z ichiga olgan so‘rov yuboradi:

1. O‘zgarish sababi va to‘g‘ri tarkib nima uchun ilgari ko‘rsatilmagani haqidagi izoh.
2. Taklif etilayotgan to‘liq mualliflar ro‘yxati va yangilangan hissa bayonoti.
3. Barcha amaldagi mualliflar hamda har bir qo‘shiladigan yoki chiqariladigan shaxsning yozma roziligi.
4. Taklif etilayotgan tarkibdagi har bir muallif mezonlarga javob berishi va qo‘lyozmaning tegishli versiyasini ma’qullashini tasdiqlash.

Tahririyat har bir ishtirokchidan bevosita tasdiq so‘rashi va qo‘lyozmani ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi mumkin. Qarorni Bosh muharrir yoki manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa, vakolatli mustaqil muharrir qabul qiladi. Asos yetarli bo‘lmasa yoki rozilik tekshirilmasa, o‘zgarish ma’qullanmaydi; nizo 21-bo‘lim bo‘yicha ko‘riladi. Hammuallifni chiqarish uchun yozishmalar bo‘yicha mas’ul muallifning birgina bayonoti yetarli emas.

16. Qo‘lyozma qabul qilingandan keyin mualliflikni o‘zgartirish

Qo‘lyozma qabul qilingach o‘zgarishlarga faqat istisno tariqasidagi, hujjatlar bilan asoslangan holatlarda va 15-bo‘lim talablari bajarilganda ruxsat beriladi. Tekshiruv tugaguncha nashr to‘xtatib turilishi mumkin. Nashr maqomini oshirish, ma’muriy talabni bajarish yoki zarur hissasiz rahbarni kiritish istagi asos hisoblanmaydi.

Tarkibni o‘zgartirish hissalarni, matnning ma’qullanishini va tegishli etik bayonotlarni qayta baholashni talab qilishi mumkin. Nashr to‘lovi ham, jurnal soni chiqish muddatining yaqinlashishi ham bu tekshiruv o‘rnini bosmaydi. Korrektura bosqichida xabar bermasdan ismlarni o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

17. Nashrdan keyin mualliflikni o‘zgartirish

Mualliflar tarkibi, tartibi yoki hissa tavsifidagi muhim ma’lumotni asosli o‘zgartirish maqola bilan bog‘langan tuzatish xabarnomasi orqali rasmiylashtiriladi. Tahririyat hujjatlar va roziliklarni tekshiradi, o‘zi nazorat qiladigan versiyalar va metama’lumotlarni yangilaydi hamda tuzatilgan ma’lumotlarni tegishli ro‘yxatga olish va axborot xizmatlariga yuboradi. Tashqi bazalardagi yangilanish ularning tartiblariga bog‘liq.

Nizo yuzasidan vakolatli tashkilot xulosasi talab etilishi mumkin. U tuzatish zarurligini tasdiqlasa, tahririyat dalillar va aloqador shaxslar pozitsiyalarini ko‘rib chiqadi; yakdillik yo‘qligi aniqlangan xato cheksiz saqlanishi kerakligini anglatmaydi. Qaror va uning asoslari ortiqcha shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilmasdan hujjatlashtiriladi.

Ishning ishonchliligi yoki etik jihatdan maqbulligiga shubha qilish uchun asos bo‘lmasa, mualliflik nizosining o‘zi odatda maqolani qaytarib olishdan ko‘ra mualliflik qaydini tuzatishni talab qiladi. Tasdiqlangan buzilish xususiyati yoki hal etilmagan muhim noaniqlik alohida asos bersa, maqolani qaytarib olish yoxud tashvish bildiruvchi tahririy xabarnoma ko‘rib chiqiladi. Aynan o‘sha shaxs ismini o‘zgartirish 18-bo‘lim bilan tartibga solinadi.

18. Muallif ismini o‘zgartirish

Muallif e’lon qilingan maqola va unga tegishli metama’lumotlarda o‘z ismini o‘zgartirishni so‘rashi mumkin. Bu aynan o‘sha shaxsni identifikatsiya qilishga taalluqli bo‘lib, muallif qo‘shish, chiqarish yoki almashtirish hisoblanmaydi. Odatda o‘zgarishning shaxsiy sababini ochiqlash va hammualliflar roziligi talab etilmaydi.

Tahririyat murojaatchining shaxsini maxfiy va mutanosib usulda tekshiradi. Huquqni tasdiqlovchi hujjatlar avtomatik ravishda talab qilinmaydi. Muallif bilan kelishilgan holda jurnal nazoratidagi elektron versiyalar va metama’lumotlar yangilanadi; shaxsiy hayotni himoya qilish uchun zarur bo‘lsa, avvalgi va yangi ismni bog‘laydigan ommaviy xabarnomasiz o‘zgartirish mumkin.

Jurnal mavjud yangilanishlarni tashqi xizmatlarga uzatadi, biroq tarqatilgan bosma nusxalar, uchinchi tomon nusxalari, keshlar va barcha bibliografik bazalarda o‘zgarishni kafolatlay olmaydi. Avvalgi ism va o‘zgarish sabablari zarur hamda kelishilgan doiradan tashqari oshkor qilinmaydi.

19. Vafot etgan yoki muloqot qila olmaydigan mualliflar

Vafot etish yoki muloqot qilish qobiliyatini yo‘qotish zarur hissani qo‘shgan shaxsni avtomatik chiqarish uchun asos emas. Yozishmalar uchun mas’ul muallif tahririyatni xabardor qiladi hamda bajarilgan ish, matn tayyorlashdagi ishtirok va mavjud rozilik dalillari haqida ishonchli ma’lumot taqdim etadi.

Shaxs oldingi versiyani ma’qullagan, ammo yakuniy o‘zgarishlarni ma’qullay olmagan bo‘lsa, bu holat alohida ko‘riladi. Hissa va ilgari nashrda ishtirok etish niyati haqida yetarli dalillar mavjud bo‘lsa, tahririyat mualliflikni saqlashga ruxsat berishi mumkin; qolgan mualliflar yakuniy versiya va keyingi o‘zgarishlar uchun mas’uliyatni qabul qiladilar. Vafot etgan yoki muloqot imkoniyati bo‘lmagan shaxsga u bildirmagan ma’qullashni nisbat berish mumkin emas.

Zarur bo‘lsa, maxfiylikka rioya qilgan holda tegishli izoh qo‘shiladi. Shaxsning imzosi hammuallif yoki qarindosh imzosi bilan almashtirilmaydi; odatdagi rozilik tartibining cheklovlari va qabul qilingan qaror hujjatlashtiriladi.

20. Maxfiylik

Mualliflar maxfiy tahririy yozishmalar, taqrizchilarga doir ma’lumotlar va ko‘rib chiqish davomida olingan e’lon qilinmagan materiallarni himoya qiladilar. Hammualliflarga uzatish qo‘lyozma ustida ishlash uchun zarur hajmda mumkin. Boshqa oshkor qilishlar tegishli asosga ega bo‘lishi hamda tahririyat shartlari va ishtirokchilar huquqlarini hisobga olishi kerak.

Anonim taqrizchi shaxsini aniqlashga urinish, unga bosim o‘tkazish, tahririyat tartibini chetlab u bilan bog‘lanish yoki qoidabuzarlik haqida vijdonan xabar bergan shaxsni ta’qib qilish mumkin emas. Nizo bo‘yicha dastlabki murojaatga himoyalanmagan jinoyat ishi materiallari yoki ishtirokchilarni aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar qo‘shilmasligi kerak.

Preprint yoki ilgari ommaga ochiq bo‘lgan boshqa versiya mavjudligi qo‘lyozma topshirilganda ochiqlanadi. Qo‘lyozmani joylashtirish va tarqatish shartlari jurnalning tegishli qoidalari bilan belgilanadi; mualliflar ommaviy versiya taqrizning amaliy anonimligini cheklashi mumkinligini hisobga oladilar.

21. Mualliflik nizolari

Tahririyat adolatli ko‘rib chiqish tartibini ta’minlaydi, biroq bahsli haqiqiy hissani aniqlashda vakolatli muassasalar o‘rnini bosmaydi va huquqiy nizolarni hal qilmaydi. Ishtirokchilarga o‘z pozitsiyalari, ish xronologiyasi, kelishuvlar va tegishli dalillarni taqdim etish taklif qilinadi.

Nizo hal etilmasa, ko‘rib chiqish yoki nashr to‘xtatib turilishi, masala ishtirokchilar tashkilotlaridagi ilmiy halollik uchun mas’ullarga yoxud boshqa vakolatli mustaqil tuzilmaga yuborilishi mumkin. Murojaat ta’sischi rahbariyati yoki xodimlariga taalluqli bo‘lsa, Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatida belgilangan mustaqil ko‘rib chiqish tartibi qo‘llanadi.

Tahririyat qo‘lyozma va ilmiy qayd bo‘yicha qarorni mavjud dalillar va tegishli tekshiruv natijalariga asoslanib qabul qiladi. Nizoni hal etish imkoni bo‘lmasa, e’lon qilinmagan qo‘lyozmani ko‘rib chiqish sabablar tushuntirilgan holda tugatilishi mumkin. Murojaat va apellatsiyalar Nashr etikasi siyosati bo‘yicha ko‘riladi; manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan shaxslar o‘z ishiga doir qaror qabul qilmaydilar.

22. Mualliflik qoidalarining ehtimoliy buzilishlari

Tekshiruv uchun tahririyat individual rozilik tasdiqlari, hissalar taqsimoti, qo‘lyozma versiyalari, tadqiqot qaydlari, professional yordam haqidagi ma’lumotlar va tashkilotlar javoblarini so‘rashi mumkin. So‘rovlar mutanosib bo‘lishi kerak; maxfiy ma’lumotlar himoyalangan holda faqat zarur materiallar taqdim etiladi.

Aloqador shaxslarga javob berish imkoniyati beriladi. Ma’lumotlar muddatidan oldin ommaviy ayblovlarsiz, maxfiy ko‘rib chiqiladi. Murojaatchining anonimligi aniq va tekshirish mumkin bo‘lgan xabarni o‘z-o‘zicha ishonchsiz qilmaydi; bila turib yolg‘on ayblovlar ham mumkin emas.

Aniqlangan holatlarga qarab hissa bayonotini tuzatish, nashrni rad etish, nashrdan keyingi tuzatish, tashvish bildiruvchi tahririy xabarnoma, maqolani qaytarib olish yoki vakolatli tashkilotga murojaat qilish choralari qo‘llanishi mumkin. Kelajakdagi topshirishlarga qo‘shimcha cheklov yoki tahririy vazifadan chetlashtirish faqat muddati, qayta ko‘rib chiqish shartlari va apellatsiya imkoniyati ko‘rsatilgan asosli, mutanosib qaror bilan amalga oshiriladi. Avtomatik muddatsiz sanksiyalar qo‘llanmaydi.

23. Tashqi standartlar

Siyosat quyidagi ilmiy nashriyot manbalariga tayanadi:

• ICMJE: Defining the Role of Authors and Contributors — kriminologik tadqiqotlar xususiyati hisobga olinib, ushbu siyosatda qabul qilingan mualliflik mezonlari va mas’uliyatga yondashuv.
• CRediT — Contributor Roles Taxonomy — tadqiqot hissalarini tavsiflash.
• COPE Core Practices — mualliflik, qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish va ilmiy qaydni himoya qilishga oid tavsiyalar.
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing — COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma tamoyillari, jumladan siyosatlar shaffofligi va murojaatlarni ko‘rib chiqish tartiblari.

Ushbu manbalar jurnalning Nashr etikasi siyosati, Taqriz siyosati hamda Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bilan birga qo‘llanadi. Tavsiyalarga havolalar tegishli tashkilotlarga a’zolik yoki jurnalning Scopus, Web of Science yoxud DOAJda indekslanganligini anglatmaydi.

24. Siyosatni boshqarish

Siyosatni qo‘llash uchun Bosh muharrir mas’ul; manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa, vakolat belgilangan tartibda mustaqil muharrirga beriladi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ta’sischi va noshir sifatida tahririy mustaqillikni saqlagan holda tashkiliy sharoit, hujjatlarning himoyalangan saqlanishi va tegishli tahririy qarorlar ijrosini ta’minlaydi.

Siyosat belgilangan tartibda tasdiqlanib, saytda joylashtirilgach kuchga kiradi. Tasdiqlash, kuchga kirish va keyingi o‘zgarish sanalari e’lon qilingan versiyada ko‘rsatiladi. Mazmuniy o‘zgarishlar hujjatlashtiriladi va barcha til versiyalarida bir xil aks ettiriladi; avvalgi nashrlarga amalda o‘tkazilmagan tartiblar nisbat berilmaydi.

Mualliflik masalalari bo‘yicha murojaatlar: jurnal saytidagi tahririyatning amaldagi aloqa ma’lumotlari orqali yuboriladi. Murojaatni tahririyatga yo‘naltirish uchun ta’sischi va noshirning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Xat mavzusida «Mualliflik — Kriminologiya (O‘zbekiston)» hamda mavjud bo‘lsa, qo‘lyozma raqami yoki DOI ko‘rsatiladi. Maxfiy dalillar xavfsiz usul kelishilgandan keyin yuboriladi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi; uzoq davom etgan ko‘rib chiqishda jarayon haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda bir marta ma’lumot beriladi. Bular aloqa muddatlari bo‘yicha mo‘ljallar bo‘lib, tekshiruv aynan shu vaqtda yakunlanishi kafolati emas. Apellatsiya va mustaqil ko‘rib chiqish tartibi jurnalning tegishli etik va boshqaruv siyosatlarida belgilanadi.