1. Maqsad va asosiy tamoyillar

«Kriminologiya (O‘zbekiston)» jurnali maxsus materiallar, foydalanilishi cheklangan ma’lumotlar, raqamli dalillar, ilg‘or texnologiyalar va yuqori xavfli usullardan foydalaniladigan tadqiqotlar qonuniy, etik va mas’uliyatli tarzda o‘tkazilishini talab qiladi. Ilmiy asoslanganlik, inson huquqlarini himoya qilish, ishtirokchilar va tadqiqotchilar xavfsizligi, maxfiylik hamda mustaqil ilmiy baholash ustuvor hisoblanadi.

Mualliflar materiallarni olish, saqlash, tahlil qilish, uzatish va nashr etishning barcha bosqichlarida amaldagi talablarga rioya etish uchun javobgardir. Tadqiqot maqsadining o‘zi yopiq axborotdan foydalanish, tizimlar faoliyatiga aralashish yoki nazorat qilinadigan obyektlardan foydalanish huquqini bermaydi.

Qo‘lyozmani ko‘rib chiqish va nashr etish zarur ruxsatlar, etik ekspertiza yoki muassasadagi xavflarni baholash o‘rnini bosmaydi. Ushbu siyosat jurnalning ilmiy mavzulari doirasida qo‘llanadi va bu doirani har qanday texnik yoki laboratoriya tadqiqotiga avtomatik kengaytirmaydi.

2. Siyosatning qo‘llanish doirasi

Siyosat, jumladan, kriminologik tadqiqotlarda foydalaniladigan quyidagi materiallar va texnologiyalarga tatbiq etiladi:

• foydalanilishi cheklangan jinoyat ishi materiallari, sud, tergov, tezkor va ekspertiza hujjatlari;
• jinoyatlar, huquqbuzarliklar, jazolar, probatsiya va jazoni ijro etishga oid idoraviy bazalar;
• jabrlanuvchilar, guvohlar, gumon qilinuvchilar, ayblanuvchilar, mahkumlar va boshqa tadqiqot ishtirokchilariga oid ma’lumotlar;
• raqamli dalillar, hodisalar jurnallari, yozishmalar, audio va videoyozuvlar, ijtimoiy tarmoqlar hamda onlayn hamjamiyatlar materiallari;
• biometrik, genetik, geolokatsion ma’lumotlar va turli bazalarni bog‘lash natijalari;
• videokuzatuv, tanib olish, elektron monitoring, prognozlash va xavfni baholash tizimlari;
• sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish, ijtimoiy tarmoqlar tahlili va huquqiy matnlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash;
• axborot tizimlari zaifliklari, himoya vositalari hamda huquqni muhofaza qiluvchi yoki jazoni ijro etuvchi muassasalar infratuzilmasiga oid ma’lumotlar;
• ashyoviy dalillar, biologik namunalar, xavfli moddalar va boshqa nazorat qilinadigan obyektlar, agar ularni o‘rganish jurnal mavzulari bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa.

Ro‘yxat to‘liq emas. Siyosat odamlar, ma’lumotlar, xavfsizlik yoki uchinchi shaxslar huquqlariga jiddiy xavf tug‘diradigan boshqa holatlarga ham qo‘llanishi mumkin; uning qo‘llanishi tadqiqot xususiyatiga qarab belgilanadi.

3. Ruxsatlar va ma’qullashlar

Materiallardan foydalanish yoki tegishli tartib-taomillarni boshlashdan oldin mualliflar amaldagi qoidalarda talab qilingan ruxsatlar, litsenziyalar va ma’qullashlarni oladi. Bu quyidagilarga taalluqli bo‘lishi mumkin:

• yopiq ishlar, idoraviy reyestrlar, arxivlar va axborot tizimlaridan foydalanish;
• muassasalarga kirish, kuzatuv, intervyu, tajriba yoki sinov o‘tkazish;
• namunalar, dalillar va shaxsga doir ma’lumotlarni olish, uzatish hamda qayta ishlatish;
• uchinchi shaxslarning huquqlari bilan himoyalangan dasturiy ta’minot, modellar, tasvirlar va boshqa obyektlardan foydalanish;
• davlat, xizmat, kasbiy, tijorat yoki boshqa muhofaza qilinadigan sirlarni qayta ishlash;
• alohida cheklovlar qo‘llanadigan hollarda ma’lumotlar yoki texnologiyalarni davlatlararo uzatish.

Ma’lumot saqlovchi tashkilot yoki muassasa ma’muriyatining ruxsati talab etiladigan etik ma’qullash, ishtirokchining roziligi va ma’lumotlarni qayta ishlashning alohida huquqiy asosi o‘rnini bosmaydi. Xodimning xizmat vazifalari uchun axborotdan foydalanish huquqi ham uni tadqiqot yoki nashr uchun ishlatishga ruxsat berilganini anglatmaydi.

Qo‘lyozmada ruxsat bergan organ, sana va raqam mavjud hamda oshkor qilish mumkin bo‘lsa, ko‘rsatiladi. Alohida ruxsat talab etilmagan bo‘lsa, mualliflar buning asosini tushuntiradi; har qanday tadqiqotni o‘rganilayotgan idora bilan kelishish bo‘yicha umumiy talab belgilanmaydi. Materialni o‘rganish huquqi va uni nashr etish huquqi alohida baholanadi.

4. Etik nazoratni talab qiladigan tadqiqotlar

Tadqiqot xususiyati, muassasa qoidalari yoki amaldagi normalar talab qilganda, mualliflar oldindan etik baholashni ta’minlaydi va vakolatli organning ma’qullashini oladi. Quyidagilar alohida e’tibor talab etadi:

• insonlar ishtirokidagi va shaxsni aniqlashga imkon beradigan shaxsga doir ma’lumotlardan foydalaniladigan tadqiqotlar;
• voyaga yetmaganlar, zo‘ravonlikdan jabrlanganlar, mahkumlar va qaram holatdagi shaxslar bilan ishlash;
• yashirin kuzatuv, ishtirokchilarni chalg‘itish va ularning xulq-atvoriga ta’sir qiladigan aralashuvlar;
• inson huquqlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan biometrik identifikatsiya, bazalarni bog‘lash va avtomatlashtirilgan baholash;
• biologik namunalardan foydalanish va maxsus etik nazoratga tegishli boshqa tartib-taomillar.

Yashirin usullar va rozilik olishning odatiy tartibidan chetga chiqish alohida asoslashni, amaldagi talablarga rioya qilishni va oldindan vakolatli etik baholashni talab etadi. Faqat tadqiqotchiga qulay bo‘lgani uchun ularga yo‘l qo‘yilmaydi. Keyinchalik olingan ma’qullash, odatda, oldindan olinishi kerak bo‘lgan ruxsat o‘rnini bosmaydi.

Qo‘lyozmada etik ma’qullash yoki undan asosli ozod etilish haqidagi bayonot beriladi. «Qo‘llanilmaydi» iborasi haqiqiy xavflarni baholash o‘rnini bosmasligi kerak. Jurnalning Tadqiqot etikasi siyosati, Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarga qo‘yiladigan etik talablar va Xabardor qilingan holda rozilik olish siyosati qo‘llanadi.

5. Ma’lumotlarning kelib chiqishi, qonuniy foydalanish va maxfiylik

Mualliflar materiallarning kelib chiqishi, yig‘ish usuli va davri, tanlash mezonlari, o‘zgartirishlar hamda foydalanish asoslarini bayon etadi. Daliliy materiallar uchun, tegishli hollarda, kelib chiqish, topshirish va yaxlitlik haqidagi qaydlar saqlanadi; tadqiqot ularning saqlanishiga yoki belgilangan muomala tartibiga putur yetkazmasligi kerak.

Foydalanilishi cheklangan va sezgir ma’lumotlarni himoya qilish uchun quyidagilar zarur:

• faqat ilmiy vazifani bajarish uchun zarur axborotni yig‘ish va ishlatish;
• nashrdan keraksiz identifikatorlarni olib tashlash, anonimlashtirish yoki psevdonimlashtirishni ularning farqini hisobga olgan holda qo‘llash;
• shaxs bilan bog‘lash kalitlarini alohida saqlash va foydalanishni vakolatli shaxslar bilan cheklash;
• sana, joy, iqtibos, kam uchraydigan belgilar va bog‘langan manbalar birikmasi orqali shaxsni qayta aniqlash xavfini baholash;
• aniq koordinatalar, himoya qilinadigan shaxslar va obyektlarning xavfsizlik xususiyatlariga oid ma’lumotlarni umumlashtirish;
• himoyalangan saqlash va uzatish usullaridan foydalanish, saqlash muddati hamda o‘chirish tartibini amaldagi talablarga muvofiq belgilash.

Sud qarori, ijtimoiy tarmoqdagi yozuv yoki boshqa axborotning ochiqligi uni cheklanmagan tarzda qayta ishlatish huquqini anglatmaydi. Psevdonimlashtirilgan ma’lumotlar shaxsga doir ma’lumot bo‘lib qolishi mumkin. Kelib chiqishi shubhali materiallar alohida huquqiy va etik baholashni talab qiladi; ma’lumot sizib chiqqanining o‘zi undan foydalanishga avtomatik ruxsat bermaydi.

Maxfiy hujjatlar va ma’lumotlarni tegishli asos hamda himoyani baholashsiz tashqi xizmatlarga, jumladan, SI vositalariga uzatish mumkin emas. Moliyalashtirish yoki shartnoma shartlari metodologik kamchiliklarni yashirish yoki natijalarni asossiz bostirish uchun ishlatilmasligi kerak.

6. Nazorat qilinadigan materiallar va laboratoriya tadqiqotlari xavfsizligi

Jurnal mavzulari doirasidagi tadqiqot ashyoviy dalillar, biologik namunalar, qurol, nazorat qilinadigan moddalar yoki boshqa xavfli obyektlar bilan ishlashni nazarda tutsa, u faqat tegishli sharoitlarda va vakolatli shaxslar tomonidan o‘tkaziladi. Tegishli ruxsatlar, xodimlarni tayyorlash va xavflarni baholash talab etiladi.

Mualliflar quyidagilarga majbur:

• materiallar bilan ishlash, ularni saqlash, uzatish va hisobga olishning tasdiqlangan tartiblariga rioya qilish;
• xodimlarni himoya qilish, namunalarning ifloslanishi, yo‘qolishi yoki almashtirilishining oldini olish;
• zarur muhandislik himoya choralari va xavfsiz ish tartiblarini qo‘llash;
• chiqindilar bilan ishlash va hodisalarga javob berish talablariga rioya qilish;
• tadqiqotni tushunish va baholash uchun zarur bo‘lgan muhim xavfsizlik cheklovlarini ko‘rsatish.

Ilmiy vazifani ishonchli hal qilish imkonini berganda xavfsizroq o‘rinbosarlar va modellashtirishga ustunlik beriladi. Nashr muayyan usul xavfsizligini tasdiqlamaydi va o‘quvchiga talab etiladigan tayyorgarlik hamda vakolatsiz nazorat qilinadigan materiallar bilan ishlashga ruxsat bermaydi.

7. Dala tadqiqotlari, muassasalar va raqamli infratuzilma

Sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, jazoni ijro etish muassasalari, probatsiya xizmatlari, mahalliy hamjamiyatlar va raqamli muhitdagi ishlar foydalanish huquqi, ishtirokchilarning qaramligi va aralashuvning ehtimoliy oqibatlarini baholashni talab qiladi. Zarur ruxsatlar tadqiqotning haqiqiy joyi, usuli va obyektiga qarab belgilanadi.

Mualliflar quyidagilarni ta’minlashi kerak:

• ishtirokchilar, tadqiqotchilar, xodimlar va uchinchi shaxslar xavfsizligi;
• tergov, sud jarayoni, muassasa tartibi yoki yordam ko‘rsatishga asossiz aralashmaslik;
• ishtirok etish jazo yengillashishi, protsessual imtiyoz yoki ijobiy xizmat bahosini va’da qilmasligini tushuntirish;
• rad etish erkinligini himoya qilish va imkon qadar ishtirokchilarni jalb etishni ularning rahbarlari yoki ma’muriyat qarorlaridan ajratish;
• psixologik iztirob holatida yordam va hodisalarga javob berish tartibini oldindan belgilash;
• texnik sinovlarni faqat ruxsat etilgan foydalanish va kelishilgan ish hajmi doirasida o‘tkazish.

Kibertadqiqotlar uchun ilmiy vazifaga mos bo‘lganda ajratilgan sinov muhitlari, anonimlashtirilgan yoki sintetik ma’lumotlarga ustunlik beriladi. Ishlayotgan tizimlarni sinash ruxsatsiz kirish, ularning ishini buzish yoki boshqalarning ma’lumotlarini oshkor qilishga olib kelmasligi kerak.

Ishtirokchilar bilan ishlashda maxfiylikning haqiqiy chegaralari va jiddiy zarar xavfi yuzaga kelganda ko‘riladigan choralar oldindan tushuntiriladi. Tadqiqotchilar ta’minlay olmaydigan mutlaq maxfiylikni va’da qilmaydi.

8. Ijtimoiy va ekologik mas’uliyat

Tadqiqot va uning bayoni tamg‘alash, kamsitish, ruhiy jarohatni qayta boshdan kechirish va huquqlarni asossiz cheklash xavflarini hisobga olishi kerak. Ijtimoiy guruhga mansublik yoki muayyan hududda yashashni alohida shaxsning jinoiy xulq-atvori dalili sifatida ko‘rsatish mumkin emas.

Ma’lumotlarni tahlil qilish va texnologiyalarni baholashda mualliflar quyidagilarga majbur:

• qayd etilgan huquqbuzarliklarni jinoyatchilikning haqiqiy tarqalishidan farqlash;
• qayd etishdagi to‘liqsizlik, aniqlash, tanlash va ma’lumotlarni belgilash xususiyatlarini hisobga olish;
• tadqiqot uchun muhim bo‘lganda turli guruhlardagi xatolar va teng bo‘lmagan oqibatlarni baholash;
• modelni boshqa hudud, davr yoki aholiga ko‘chirish cheklovlarini bayon etish;
• tadqiqot prototipini amaliy qo‘llash uchun tekshirilgan tizimdan farqlash;
• ishlatilgan texnologiyalar uchun muhim bo‘lsa, resurs sarfi, chiqindilar va boshqa ekologik oqibatlarni hisobga olish.

Algoritmning yuqori o‘rtacha aniqligi o‘z-o‘zidan adolatlilik, sababiy asoslanganlik yoki uni amaliy qo‘llash maqbulligini tasdiqlamaydi. Xavfsizlik, samaradorlik va jamoat foydasi haqidagi xulosalar tekshiriladigan ma’lumotlar, aniq mezonlar va ko‘rsatilgan noaniqlikka tayanishi kerak.

9. Ikki maqsadda foydalanish va zarar yetkazish xavfi

Ilmiy usullar va texnologiyalar ham foydali, ham zararli maqsadlarda qo‘llanishi mumkin. Mualliflar e’lon qilinadigan axborot quyidagilarni sezilarli yengillashtirishi mumkinligini baholaydi:

• noqonuniy kuzatuv, ta’qib, himoya qilinadigan shaxsning kimligini yoki joylashuvini oshkor qilish;
• axborot tizimlari zaifliklaridan foydalanish va ruxsatsiz kirish;
• himoya choralarini chetlab o‘tish, jinoyatni yashirish yoki dalillarga aralashish;
• nazorat qilinadigan obyektlardan xavfli foydalanish yoki jismoniy, psixologik yoxud mulkiy zarar yetkazish.

Aniq va jiddiy xavf mavjud bo‘lsa, tahririyat mustaqil ekspertiza tayinlashi, xavfsizroq bayon usuli, ayrim tafsilotlarni cheklash yoki nazorat ostida foydalanishni taklif qilishi yoxud xavfni maqbul darajada kamaytirish imkonsiz bo‘lsa, qo‘lyozmani rad etishi mumkin. Aniqlangan texnik zaifliklar uchun, tegishli hollarda, vakolatli tomonni kelishilgan mas’uliyatli tartibda xabardor qilish hisobga olinadi.

Cheklovlar mutanosib bo‘lishi va xavfli tafsilotlarni oshkor qilmasdan maqolada tushuntirilishi kerak. Xavfsizlik, obro‘ga zarar xavfi yoki o‘rganilayotgan idora manfaatlariga umumiy havola halol tanqid va ilmiy asoslangan salbiy natijalarni bostirish uchun yetarli asos emas.

10. Shaffoflik, metodologik aniqlik va natijalarni qayta hosil qilish

Materiallar, tanlanma, uskunalar, dastur versiyalari, modellar, parametrlar, farazlar va tahlil tartiblari ilmiy baholash uchun yetarli hajmda bayon etiladi. Avtomatlashtirilgan usullar uchun, tadqiqotga taalluqli bo‘lsa, ma’lumotlar kelib chiqishi, modelni o‘qitish va tekshirish, tanlanmalar o‘rtasida ma’lumot sizib o‘tishining oldini olish, xato ko‘rsatkichlari hamda qo‘llash cheklovlari ochiqlanadi.

Materiallarning bir qismini ochiq berish mumkin bo‘lmasa, mualliflar quyidagilarni ko‘rsatadi:

• foydalanilishi cheklangan material turi;
• cheklovning umumiy huquqiy, etik yoki boshqa asosli sababi;
• usullar va natijalarni tekshirish uchun taqdim etilgan muqobil ma’lumotlar;
• ruxsat etilgan bo‘lsa, nazorat ostida foydalanish imkoniyati va shartlari;
• cheklovlarning mustaqil tekshirish va natijalarni qayta hosil qilishga ta’siri.

Umumlashtirilgan natijalar, o‘zgaruvchilar tavsifi, maxfiy parametrlarsiz tahliliy kod, xavfsiz sinov misollari yoki himoyalangan muhitdagi mustaqil tekshirish muqobil bo‘lishi mumkin. Sintetik va namoyish ma’lumotlari aniq belgilanadi va haqiqiy kuzatuv natijalari sifatida taqdim etilmaydi; ulardan foydalanilganda cheklovlari tushuntiriladi.

Jurnal natijalarni qayta hosil qilish uchun yopiq ishlar yoki shaxsni aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlarni ochiq berishni talab qilmaydi. Shu bilan birga, maxfiylikka asossiz havola mazmunli baholashga to‘sqinlik qilmasligi kerak. Yetarli tekshirish imkonsiz bo‘lsa, qo‘lyozma rad etilishi mumkin. Jurnalning Ma’lumotlar va tadqiqot natijalarining qayta hosil qilinishi siyosati hamda Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati qo‘llanadi.

11. Tahririy baholash va hujjatlarni tekshirish

Jiddiy xavflar mavjud bo‘lganda tahririyat quyidagilarni so‘rashi mumkin:

• zarur ruxsatlar, litsenziyalar yoki etik ma’qullashning tasdig‘i;
• materiallarning qonuniy kelib chiqishi va ulardan ruxsat etilgan foydalanishga oid ma’lumotlar;
• xavflarni baholash va ma’lumotlarni himoya qilish rejasining tadqiqotga tegishli qismlari;
• mualliflar yoki muassasaning mas’ul bo‘linmasi tushuntirishlari;
• mustaqil texnik, huquqiy yoki etik xulosa.

Tekshirish eng kam zarur axborot hajmi bilan o‘tkaziladi. Sir saqlanishi lozim bo‘lgan materiallar, anonimlashtirilmagan ishlar, kirish kalitlari va ishtirokchilarning to‘liq identifikatorlari odatiy elektron pochta yoki topshirish tizimining ochiq maydonlari orqali yuborilmaydi. Tahririyat ruxsat etilgan himoyalangan tekshirish usulini yoki vakolatli muassasa orqali tasdiqlashni kelishadi.

Tekshirish uchun kerak bo‘lmagan ma’lumotlarni yashirish mumkin, agar qolgan axborot hujjatning haqiqiyligi va tegishliligini aniqlash imkonini bersa. Muharrirlar, taqrizchilar va ekspertlar olingan materiallardan faqat vakolatli baholash uchun foydalanadi, maxfiylikni saqlaydi va manfaatlar to‘qnashuvini bildiradi. Ilmiy qarorlar texnik ijrochilar, ma’lumot saqlovchi tashkilot va moliyalashtiruvchi tomonlardan mustaqil qabul qilinadi.

12. Talablarga rioya qilmaslik

Zarur ruxsat yo‘qligi, jiddiy xavf yashirilgani, materiallardan noqonuniy foydalanilgani yoki bayonotlar noto‘g‘riligi alomatlari mavjud bo‘lsa, jurnal quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:

• tushuntirish, hujjatlar yoki tuzatishlarni so‘rash;
• ko‘rib chiqish yoki nashrga tayyorlashni to‘xtatib turish;
• qo‘lyozmani rad etish yoki qabul qilish qarorini bekor qilish;
• asosli zarurat bo‘lganda muallif muassasasi yoki vakolatli organga murojaat qilish;
• nashrdan keyin tuzatish, xavotir bildirish yoki maqolani qaytarib olish haqida bildirishnoma e’lon qilish;
• asosli istisno holatda xavfli yoki noqonuniy oshkor qilingan axborotdan foydalanishni cheklash va ko‘rilgan chora haqida zarur ochiq qaydni saqlash.

Har bir holat dalillar, buzilish xususiyati va ehtimoliy zarar asosida ko‘rib chiqiladi. Odatda, mualliflarga javob berish uchun oqilona imkoniyat yaratiladi; shoshilinch himoya choralari ko‘rib chiqish tugashidan oldin qo‘llanishi mumkin. Boshqa tomonlarga axborot berish zarur hajm bilan cheklanadi va ishtirokchilar hamda xabar bergan shaxslar uchun xavflarni hisobga oladi.

Jurnalning Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati, Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati va tegishli nashrdan keyingi tartiblari qo‘llanadi. Kontentni olib tashlash ilmiy nashr tarixidagi o‘zgarishlarni yashirish uchun ishlatilmaydi.

13. Siyosatni boshqarish

Siyosat tasdiqlanganidan so‘ng «Kriminologiya (O‘zbekiston)» jurnalining rasmiy saytida e’lon qilingan sanadan kuchga kiradi. Tahririyat haqiqiy kuchga kirish sanasi va keyingi qayta ko‘rib chiqishlarni ko‘rsatadi hamda tadqiqot, huquqiy va texnologik amaliyot rivojiga qarab matnni yangilaydi.

Tahririy talablarni qo‘llash uchun Bosh muharrir va Tahrir hay’ati javob beradi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti nashriyotchi sifatida tahririy mustaqillikka rioya qilgan holda zarur tashkiliy va texnik yordamni ta’minlaydi. Mualliflar olgan ruxsatlar va himoya choralari jurnalning nashr etish qaroridan qat’i nazar amal qilishi kerak.

Maxsus tadqiqot materiallari va texnologiyalari bo‘yicha savollar tahririyatga yuboriladi: info@uzkti.uz. Dastlabki murojaatda qo‘lyozma yoki nashr va masalaning umumiy tavsifi ko‘rsatiladi; yopiq materiallar va shaxsiy identifikatorlar kiritilmaydi. Tasdiqlovchi hujjatlarni yuborish usuli alohida kelishiladi.