1. Mualliflik huquqini saqlash

Mualliflar jurnalda nashr etiladigan asarlarga nisbatan o‘zlariga tegishli mualliflik huquqini saqlab qoladilar. Nashr etish sharti sifatida mutlaq mualliflik huquqini jurnalga yoki institutga o‘tkazish talab qilinmaydi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar, jumladan, mualliflik, ism va asar daxlsizligi huquqlari qo‘llaniladigan qonunchilikka muvofiq himoya qilinadi.

Agar mulkiy huquqlar to‘liq yoki qisman ish beruvchiga yoxud boshqa huquq egasiga tegishli bo‘lsa, mualliflar bu haqda nashrdan oldin xabar beradilar va huquqlarni berish hamda ochiq litsenziyani qo‘llash uchun zarur vakolatlarni ta’minlaydilar. Muallif haqidagi ma’lumot bilan mulkiy huquq egasi haqidagi ma’lumot farq qilishi mumkin; maqolada haqiqiy ma’lumotlar ko‘rsatilishi kerak.

Mas’ul muallif nashrni barcha hammualliflar bilan kelishishni ta’minlaydi va zarur doirada ularning nomidan ish ko‘rish vakolatini tasdiqlaydi. Qo‘lyozmaning taqdim etilishi yoki ORCID mavjudligining o‘zi boshqa shaxslar materiallariga huquq borligini isbotlamaydi.

2. Nashr etish uchun nomutlaq huquq

Maqola qabul qilingach, mualliflar yoki boshqa tegishli huquq egalari jurnalga va noshir sifatida institutga quyidagi nomutlaq huquqlarni beradilar:

• qabul qilingan maqolani jurnalda birinchi marta nashr etish;
• «Kriminologiya (O‘zbekiston)»ni uning dastlabki jurnal nashri manbasi sifatida ko‘rsatish;
• maqolani bosma va elektron shakllarda ko‘paytirish va tarqatish, indekslash, arxivlash hamda uzoq muddat saqlash;
• DOI va zarur metama’lumotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, yangilash va tegishli xizmatlarga uzatish;
• texnik formatlash, formatlarni o‘zgartirish hamda nashr, foydalanish imkoniyati va raqamli saqlash uchun zarur boshqa amallarni bajarish;
• nashr etilgan maqolani kelishilgan CC BY 4.0 litsenziyasi shartlarida o‘quvchilarga taqdim etish.

Huquqlarning berilishi nashrdan oldin tasdiqlash mumkin bo‘lgan usulda rasmiylashtiriladi. Muallif asardan foydalanish va berilgan huquqlar hamda amaldagi ochiq litsenziyaga mos boshqa kelishuvlarni tuzish imkoniyatini saqlaydi. Nashr etishga berilgan nomutlaq ruxsat barcha huquqlar noshirga o‘tkazilganini anglatmaydi.

Preprintni joylashtirish va jurnalda birinchi marta nashr etish alohida hodisalardir. Muallif oldingi versiyalar va bog‘liq nashrlarni oshkor qiladi; muayyan qo‘lyozmani topshirish mumkinligi tahririy qoidalar bilan belgilanadi. Noshirning texnik huquqi maqolaning ilmiy mazmunini yashirincha o‘zgartirishga ruxsat bermaydi: muhim o‘zgarishlar tegishli tahririy tartibda rasmiylashtiriladi.

3. Creative Commons litsenziyasi

Ushbu siyosat asosida nashr etiladigan maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0 shartlarida taqdim etiladi. Litsenziyalanadigan mualliflik va o‘xshash huquqlar doirasida quyidagilarga ruxsat beriladi:

• materialni to‘liq yoki qisman istalgan tashuvchi va formatda nusxalash va tarqatish;
• materialni tarjima qilish, moslashtirish, qayta ishlash va uning asosida hosila asarlar yaratish;
• litsenziya shartlariga rioya etgan holda materialdan ilmiy, ta’limiy, tijorat va boshqa qonuniy maqsadlarda foydalanish.

CC BY 4.0 qamrab olgan foydalanish uchun jurnalning qo‘shimcha ruxsati yoki litsenziya to‘lovi talab qilinmaydi. Nashriyot xizmatlari uchun mumkin bo‘lgan to‘lovlar alohida tartibga solinadi va ruxsat etilgan qayta foydalanish uchun to‘lovga aylanmaydi.

Shartlarga rioya qilayotgan foydalanuvchilarga berilgan litsenziyani bekor qilib bo‘lmaydi. Maqolani tarqatishning to‘xtatilishi, noshirning almashishi yoki siyosatning keyinchalik o‘zgarishi avval tegishli tartibda berilgan litsenziyani bekor qilmaydi. Litsenziar ega bo‘lmagan huquqlar bunday litsenziya orqali berilmaydi.

Maqola sahifasida va nashr etilgan faylda huquq egasi, yil va qo‘llaniladigan litsenziyaga havola ko‘rsatiladi. CC BY 4.0 qisqacha tavsifi uning shartlarini tushunishga yordam beradi; huquqiy jihatdan belgilovchi hujjat — litsenziyaning to‘liq matni. Ushbu siyosat mazkur matnni o‘zgartirmaydi va u bergan huquqlarga qo‘shimcha cheklovlar kiritmaydi.

Maqoladagi bildirishnoma namunasi

© [yil] [huquq egasi yoki egalari]. Maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi shartlarida tarqatiladi. Alohida istisno belgisi bo‘lgan materiallarga ular uchun ko‘rsatilgan shartlar tatbiq etiladi.

4. Mualliflik va manbani ko‘rsatish

Materialni CC BY 4.0 asosida, shu jumladan o‘zgartirilgan holda tarqatishda quyidagilar zarur:

• ijodkorlar va hissasi e’tirof etilishi kerak bo‘lgan boshqa shaxslar haqidagi taqdim etilgan ma’lumotlarni litsenziyada nazarda tutilgan maqbul usulda saqlash;
• taqdim etilgan mualliflik huquqi, litsenziya va kafolatlardan voz kechish haqidagi bildirishnomalarni saqlash;
• oqilona amalga oshirish mumkin bo‘lgan darajada asl materialga havolani saqlash;
• CC BY 4.0ni ko‘rsatish va litsenziya matnini yoki unga havolani taqdim etish;
• o‘zi kiritgan o‘zgarishlarni belgilash va oldingi o‘zgarishlar haqidagi qaydlarni saqlash;
• mualliflar, jurnal yoki institut mazkur qayta foydalanishni ma’qullagan degan yolg‘on taassurot yaratmaslik.

Ko‘rsatish usuli vosita va kontekstga bog‘liq. Ilmiy foydalanish uchun jurnal to‘liq bibliografik manbani tavsiya etadi: mualliflar, maqola nomi, «Kriminologiya (O‘zbekiston)», yil, jild yoki son, sahifalar yoxud maqola raqami va mavjud bo‘lsa DOI. Bu ilmiy iqtibos keltirish tavsiyasi bo‘lib, CC BY 4.0ga qo‘shimcha cheklov yoki yagona atributsiya formatini qo‘llash talabi emas.

Mualliflik va manbani ko‘rsatish namunasi

[Mualliflar]. [Maqola nomi]. Kriminologiya (O‘zbekiston). [Yil; jild/son; sahifalar yoki maqola raqami]. [DOI yoki barqaror havola]. CC BY 4.0. O‘zgarishlar: [o‘zgarishlar tavsifi yoki «o‘zgartirilmagan»].

Agar litsenziar atributsiyaga oid ayrim ma’lumotlarni olib tashlashni talab qilsa, litsenziyaning 3(a)(3)-bo‘limidagi tegishli tartib oqilona amalga oshirish mumkin bo‘lgan darajada qo‘llaniladi. Ruxsat etilgan foydalanishga to‘sqinlik qiluvchi qo‘shimcha huquqiy cheklovlar yoki samarali texnik choralarni o‘rnatish mumkin emas. Moslashtirilgan asarlar uchun avtomatik ravishda ayni litsenziyani tanlash talab qilinmaydi, biroq o‘z hissasiga qo‘yilgan shartlar asl materialga nisbatan CC BY 4.0ga rioya etishga to‘sqinlik qilmasligi kerak.

5. Mualliflarning qayta foydalanishi va o‘z asarlarini arxivlashi

Jurnal ruxsat etilgan versiyalarni muallif tomonidan arxivlash uchun embargo belgilamaydi. O‘zlariga tegishli huquqlar va qo‘llaniladigan litsenziyalar doirasida mualliflar quyidagilarga haqli:

• topshirilgan, qabul qilingan va yakuniy nashr etilgan versiyalarni institutsional yoki mavzuga oid repozitoriylarda joylashtirish;
• ularni shaxsiy veb-saytda yoki muassasa saytida joylashtirish;
• asardan ta’lim berish, ma’ruzalar, konferensiyalar, dissertatsiyalar, kitoblar, hisobotlar va keyingi tadqiqotlarda foydalanish;
• nusxalarni ilmiy, ta’limiy va kasbiy maqsadlarda tarqatish;
• maqomi va o‘zgarishlari ko‘rsatilgan tarjimalar va moslashtirilgan asarlar tayyorlash.

Jurnalda nashr etilgach, avval joylashtirilgan versiyalarga rasmiy maqola va uning DOI havolasini qo‘shish tavsiya etiladi. Nashr etilgan versiyani tarqatishda tegishli bildirishnomalar saqlanadi va litsenziyaga rioya etiladi. Nashriyot maketining o‘zi CC BY 4.0 asosida berilgan Version of Record versiyasini tarqatishni taqiqlash uchun sabab bo‘la olmaydi.

Asarni muallif tomonidan arxivlash bir qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga topshirishga, yashirin takroriy nashrga yoki tarjimani yangi original tadqiqot sifatida taqdim etishga ruxsat bermaydi. Uchinchi shaxslar cheklovlari, maxfiylik va ishtirokchilar roziligi talablari repozitoriylar hamda mualliflar saytlariga ham tatbiq etiladi.

6. Maqola versiyalari

Quyidagi versiyalar farqlanadi:

• Topshirilgan qo‘lyozma / Submitted Manuscript: taqrizlash va qabul qilish yakunlanishidan oldin jurnalga yuborilgan matn.
• Qabul qilingan qo‘lyozma / Author Accepted Manuscript: taqrizlash va zarur tuzatishlardan so‘ng qabul qilingan, yakuniy nashriyot rasmiylashtirishidan oldingi matn.
• Rasmiy nashr etilgan versiya / Version of Record: jurnal saytidagi nashr ma’lumotlari va, berilgan bo‘lsa, DOI bilan ta’minlangan yakuniy versiya.

Joylashtirishda versiya va uning sanasi aniq ko‘rsatilishi kerak. Qabul qilingan qo‘lyozma yoki muallif tarjimasini rasmiy nashriyot fayli sifatida taqdim etmaslik lozim. Nashrdan so‘ng imkon qadar Version of Record havolasi qo‘shiladi; tuzatish yoki maqolani qaytarib olish holatida tarqatilayotgan nusxaning maqomi haqidagi ma’lumot yangilanadi.

Qo‘lyozmani joylashtirish huquqi va shu versiya uchun ochiq litsenziyani tanlash alohida masalalardir. Tegishli ruxsat bo‘lmagan bo‘lsa, nashr etilgan maqola litsenziyasi avval joylashtirilgan preprintga avtomatik ravishda berilmaydi. Mualliflar oldin berilgan litsenziyalarni hisobga olishlari va yangi oluvchilarga ularga zid va’dalar bermasliklari kerak.

7. Uchinchi shaxslarning materiallari

Mualliflar boshqa shaxslarga tegishli rasmlar, jadvallar, fotosuratlar, xaritalar, anketalar, shkalalar, yozuvlar, kod va matn parchalaridan foydalanish mumkinligi uchun javobgar. Nashrdan oldin foydalanish ochiq litsenziya, huquq egasining ruxsati, qo‘llaniladigan istisno yoki boshqa qonuniy asos bilan ruxsat etilganligi aniqlanadi. Foydalanishga allaqachon qonuniy ruxsat berilgan hollarda alohida ruxsat talab qilinmaydi.

Boshqa litsenziya yoki CC BY 4.0dan istisno bevosita material yonida va zarur bo‘lsa ruxsatlar ro‘yxatida ko‘rsatiladi. Manba, huquq egasi, qo‘llaniladigan shartlar va qayta foydalanish uchun ahamiyatli cheklovlar qayd etiladi. Ruxsat zarur bo‘lgan hollarda faqat manbani ko‘rsatish uning o‘rnini bosmaydi.

Agar ruxsat faqat jurnalda nashr etishni qamrab olsa, materialni keyingi har qanday foydalanish uchun erkin deb e’lon qilish mumkin emas. Istisno o‘quvchiga tushunarli bo‘lishi kerak; keyingi foydalanish uchun huquq egasiga murojaat qilish talab etilishi mumkin. Belgining yo‘qligi jurnalga u olmagan huquqlarni bermaydi.

Kriminologik materiallar uchun ish hujjatlari, kuzatuv tasvirlari, jabrlanuvchilar fotosuratlari, intervyular va sud hujjatlarini nashr etish cheklovlari alohida tekshiriladi. Mualliflikka oid ruxsat shaxsni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlarni oshkor qilish roziligi yoki yopiq manbaga qonuniy kirish o‘rnini bosmaydi. Hujjatning rasmiy maqomi ham undagi shaxsga doir ma’lumotlarni cheklanmagan tarzda tarqatishga ruxsat degani emas.

8. Ma’lumotlar, dasturiy kod va qo‘shimcha materiallar

Ma’lumotlar to‘plamlari, kod, modellar va qo‘shimcha fayllar shartlari joylashtirish sahifasida, faylda yoki repozitoriyda alohida ko‘rsatiladi. Huquq egasi, litsenziya, versiya va zarur bo‘lsa istisnolar belgilanadi. Maqola litsenziyasi har bir bog‘liq resurs yoki tashqi havola mazmuniga avtomatik ravishda tatbiq etilmaydi.

Dasturiy ta’minot uchun unga mos dasturiy litsenziya tavsiya etiladi; CC BY 4.0ni bunday litsenziyaning universal o‘rnini bosuvchisi deb hisoblamaslik kerak. Ma’lumotlar uchun shartlar bazaning tuzilishi, mazmuniga bo‘lgan huquqlar va qonuniy oshkor qilish imkoniyatini hisobga olib tanlanadi. Yuklab olish imkoniyatining o‘zi har qanday foydalanishga ruxsat berilganini anglatmaydi.

Ochiq litsenziya yopiq ishlar, ishtirokchilar identifikatorlari, imzolangan roziliklar, qayta identifikatsiya kalitlari yoki boshqa himoyalanadigan ma’lumotlarni nashr etishni talab qilmaydi. Ma’lumotlar va tadqiqot natijalarining qayta hosil qilinishi siyosati, Xabardor qilingan holda rozilik olish siyosati va Maxfiylik to‘g‘risidagi nizom qo‘llaniladi. Qonuniy cheklovlar mavjud bo‘lsa, tekshirish yoki nazorat ostida kirishning mavjud tartibi va cheklov asoslari ko‘rsatiladi.

Shartnomaviy majburiyatlar, uchinchi shaxslar huquqlari yoki odamlarni himoya qilish talablari ochiq litsenziya berishga yo‘l qo‘ymasa, mualliflar uni va’da qilmasliklari kerak. Cheklovlar joylashtirishdan oldin aniqlanadi; avval CC BY 4.0ni tegishli tartibda berib, keyin allaqachon ruxsat etilgan foydalanishni o‘zboshimchalik bilan taqiqlash mumkin emas.

9. Taqrizlar va tahririy hujjatlar

Taqrizlar, ichki yozishmalar va qarorlar maxfiy tahririy hujjatlar bo‘lib, nashr etilgan maqolaning CC BY 4.0 litsenziyasiga kirmaydi. Vakolatli muharrirlar, o‘zlariga mo‘ljallangan fikr-mulohazalarni oluvchi mualliflar va boshqa ishtirokchilarning kirishi ularning vazifasi hamda Taqrizlash siyosati bilan belgilanadi.

Ikki tomonlama anonim model doirasida taqrizlar va muayyan taqrizchining qo‘lyozma bilan bog‘liqligi ochiq e’lon qilinmaydi. Bir ishtirokchining roziligi boshqalar haqidagi ma’lumotlarni oshkor qilishga ruxsat bermaydi va qabul qilingan modelni o‘zgartirmaydi. Ochiq taqrizlarni kelgusida joriy etish alohida shaffof tartib, zarur roziliklar, maxfiylikni himoyalash va aniq belgilangan litsenziyalarni talab qilgan bo‘lardi; ushbu siyosat bunday tartibni joriy etmaydi.

Vakolatli jarayondan tashqariga uzatish faqat zarur ruxsat yoki aniq qonuniy asos mavjud bo‘lganda, jumladan vakolatli etik tekshiruv uchun mumkin. Uzatish zarur materiallar bilan cheklanadi. Taqrizga mualliflikning o‘zi unda mavjud boshqa shaxslarning nashr etilmagan ma’lumotlarini erkin tarqatish huquqini bermaydi.

10. Mualliflik huquqi va litsenziya shartlarining buzilishi

Qoidabuzarlik haqidagi xabar imkon qadar maqolaga havola, bahsli material tavsifi, huquq egasi haqidagi ma’lumotlar, talab asosi va tasdiqlovchi materiallarni o‘z ichiga olishi kerak. Tahririyat uni Plagiatga oid siyosat, Nashr etikasi va nohalol amaliyotga oid siyosat hamda Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati asosida xolis ko‘rib chiqadi.

Plagiat va mualliflik huquqining buzilishi bir-biriga bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo bir xil tushuncha emas: ruxsat etilgan nusxalash boshqa shaxs hissasini o‘ziniki sifatida ko‘rsatishni oqlamaydi, manbaga havola esa har qanday nusxalashni qonuniy qilmaydi. Mualliflarga holatlarni tushuntirish va hujjatlarni taqdim etish uchun oqilona imkoniyat beriladi; zarur bo‘lsa bahsli materialga kirish vaqtincha cheklanadi.

Ko‘rib chiqish natijasiga ko‘ra jurnal mualliflik yoki litsenziya qaydini tuzatishi, noqonuniy elementni almashtirishi yoki olib tashlashi, tuzatish, tahririy xavotir bayonoti yoxud maqolani qaytarib olish bildirishnomasini e’lon qilishi mumkin. Ilmiy nashr qaydiga kiritilgan muhim o‘zgarishlar hujjatlashtiriladi; maqola yashirincha boshqa versiya bilan almashtirilmasligi kerak.

Maqolani qaytarib olish CC BY 4.0 bo‘yicha shartlarga rioya qiluvchi foydalanuvchiga avval tegishli tartibda berilgan huquqlarni bekor qilmaydi. Biroq zarur huquqlarga ega bo‘lmagan shaxs qo‘ygan litsenziya boshqa shaxsning asariga huquq bermaydi. Keyingi ilmiy tarqatishda tuzatishlar yoki qaytarib olish holatini tekshirish va ko‘rsatish tavsiya etiladi; bu ilmiy nashr qaydining aniqligi bo‘yicha tavsiya bo‘lib, CC BY 4.0ning yangi taqiqi emas.

Foydalanuvchi CC BY 4.0ni buzsa, uning 6-bo‘limidagi huquqlarni tugatish va tiklash qoidalari amal qiladi. Jumladan, foydalanuvchi qoidabuzarlikni aniqlaganidan keyin 30 kun ichida uni bartaraf etsa, huquqlar avtomatik tiklanishi mumkin; litsenziar ularni bevosita tiklashi ham mumkin. Bu ilgari sodir etilgan qoidabuzarlik uchun ehtimoliy javobgarlikni bartaraf etmaydi.

11. Boshqa huquqlar va cheklovlar

CC BY 4.0 faqat litsenziar tasarruf etishga vakolatli bo‘lgan mualliflik va o‘xshash huquqlarni, jumladan ma’lumotlar bazalariga nisbatan qo‘llaniladigan huquqlarni beradi. U patent, tovar belgisi, shaxsiy hayot yoki shaxsdan foydalanish huquqlarini bermaydi hamda shaxsga doir ma’lumotlar va maxfiylik himoyasini bekor qilmaydi.

Shaxsiy nomulkiy huquqlar qo‘llaniladigan qonunchilik bilan tartibga solinadi. Litsenziyani amalga oshirish uchun zarur doirada nazarda tutilgan bunday huquqlarni cheklangan tarzda qo‘llamaslik faqat qonunan mumkin bo‘lgan joyda amal qiladi. Bu barcha shaxsiy huquqlardan voz kechishni anglatmaydi hamda yolg‘on mualliflik ko‘rsatish yoki rasmiy qo‘llab-quvvatlash haqidagi da’volarga ruxsat bermaydi.

Jurnal yoki institutning logotiplari va nom-belgilari foydalanuvchiga o‘z mahsulotini rasmiy deb ko‘rsatish huquqini bermaydi. Jamoat mulkiga aylangan material va qonuniy istisno bo‘yicha foydalanish, litsenziya umuman kerak bo‘lmagan doirada, CC BY 4.0 ruxsatini talab qilmaydi. G‘oyalar va faktlar litsenziyalangan maqolaga kiritilgani sababli yangi mualliflik-huquqiy cheklovga ega bo‘lib qolmaydi.

Foydalanuvchi muayyan elementning shartlarini va boshqa qo‘llaniladigan huquqlarni tekshiradi. Shaxsni aniqlash imkonini beruvchi kriminologik ma’lumotlarni qayta oshkor qilish uchun maqola matnining ochiq litsenziyasidan qat’i nazar alohida asos talab etilishi mumkin.

12. Javobgarlik va ma’qullash mavjud emasligi

Maqolalardagi fikrlar, xulosalar va tavsiyalar mualliflarga tegishli bo‘lib, jurnal, institut yoki Tahrir hay’atining pozitsiyasini har doim ham ifodalamaydi. Mualliflar taqdim etilgan materialning ishonchliligi, o‘z vakolatlari va zarur ruxsatlar uchun javobgardirlar. Foydalanuvchi o‘zining qayta foydalanishi, tarjimasi yoki moslashtirishining xususiyati uchun javobgar.

CC BY 4.0ning berilishi ilmiy xatolardan xolilik, muayyan maqsadga yaroqlilik yoki barcha ehtimoliy ruxsatlar mavjudligi kafolati emas. Litsenziyaning 5-bo‘limidagi kafolat va javobgarlikka oid qoidalar qonun yo‘l qo‘ygan doirada qo‘llaniladi. Ular tahririyatning asoslangan xabarlarni ko‘rib chiqish va ilmiy nashr qaydini tuzatish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bekor qilmaydi.

Norasmiy tarjimalar, moslashtirilgan asarlar va to‘plamlar jurnalning rasmiy versiyasidan farqlash mumkin bo‘ladigan tarzda belgilanishi kerak. Ochiq litsenziya mualliflar yoki institut keyingi foydalanuvchining xulosalari va maqsadlarini qo‘llab-quvvatlashini anglatmaydi.

13. Siyosatni boshqarish

Siyosat tasdiqlangach, «Kriminologiya (O‘zbekiston)» rasmiy saytida e’lon qilingan kundan kuchga kiradi. E’lon qilish va o‘zgartirishlarning haqiqiy sanalari ko‘rsatiladi. Har bir maqolaning litsenziyasi uning sahifasi va faylida aks ettiriladi; yangi siyosat zarur huquq va ruxsatlarsiz ilgari nashr etilgan materiallarning shartlarini avtomatik ravishda o‘zgartirmaydi.

Siyosatni qo‘llash uchun tahririyat mas’ul; jurnalning muassisi va noshiri — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Qayta ko‘rib chiqishda qonunchilik, litsenziyaning standart shartlari va nashriyot amaliyoti hisobga olinadi. Foydalanuvchilarga avval berilgan amaldagi huquqlar tegishli litsenziyaga muvofiq saqlanadi.

Mualliflik huquqi, litsenziyalar va ruxsatlar haqidagi savollar institutning aloqa manziliga yuboriladi: info@uzkti.uz. Maqola yoki boshqa materialni, rejalashtirilgan foydalanish yoxud talab mohiyatini va javob uchun aloqa ma’lumotini ko‘rsating. Amaldagi litsenziya bevosita ruxsat etgan foydalanish uchun qo‘shimcha ruxsat so‘rab murojaat qilish shart emas.