Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot

«Kriminologiya (O‘zbekiston)» jurnali tadqiqotlarning halolligi, nashr etikasi, tahririy mustaqillik va ilmiy muhokamaning shaffofligiga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi. Ushbu siyosat mualliflar, muharrirlar, taqrizchilar va nashriyotning majburiyatlarini, shuningdek, nashrdan oldin va keyin yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish tartibini belgilaydi.

Siyosat jurnalning barcha materiallariga, jumladan, original tadqiqotlar, sharhlar, qisqa ilmiy xabarlar, maxsus sonlar va taklif etilgan muharrirlar ishtirokida tayyorlangan materiallarga tatbiq etiladi.

Etik mezonlar sifatida COPE Core Practices hamda COPE, DOAJ, OASPA va WAME tomonidan ishlab chiqilgan Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing hujjatlari asos qilib olinadi.

1. Nashriyotning majburiyatlari

Jurnalning ta’sischisi va nashriyoti — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Nashrni tayyorlash va chiqarish institutning Tahririy-noshirlik markazi tomonidan amalga oshiriladi.

Nashriyot quyidagilarga majbur:

• tahririy tartib-taomillarni bajarish uchun tashkiliy, moliyaviy va texnik sharoitlarni ta’minlash;
• qo‘lyozmalarni ilmiy baholash va tahririy qarorlarning mustaqilligini himoya qilish;
• etik masalalar bo‘yicha murojaatlarni ko‘rib chiqish, tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish haqidagi va boshqa zarur bildirishnomalarni e’lon qilishga ko‘maklashish;
• ta’sischi, nashriyot, tahririyat tarkibi, to‘lovlar, litsenziyalash va qo‘lyozmalarni ko‘rib chiqish tartibi haqidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligini ta’minlash;
• e’lon qilingan arxivlash mexanizmlariga muvofiq tahririy ma’lumotlarni himoya qilish, zaxira nusxalarini yaratish va nashr etilgan materiallarni saqlashni tashkil etish;
• amaldagi siyosatlar va ularga kiritilgan o‘zgarishlar haqidagi ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini ta’minlash.

Institut tomonidan moliyalashtirish, nashr xizmatlari uchun to‘lov, to‘lovdan ozod qilish, homiylik yordami va tashkilot obro‘si bilan bog‘liq manfaatlar ilmiy ishni qabul qilish yoki rad etish uchun asos bo‘la olmaydi.

2. Muharrirlarning majburiyatlari

Bosh muharrir va tahririyat jamoasi tahririy jarayonning ilmiy asoslanganligi va shaffofligi uchun javobgardir. Ular quyidagilarga majbur:

• ishning originalligi, metodologik sifati, ishonchliligi, bayonning aniqligi va ahamiyatini, shuningdek, jurnal mavzusiga muvofiqligini baholash;
• fuqaroligi, millati, jinsi, dini, siyosiy qarashlari, nogironligi, lavozimi va boshqa shaxsiy xususiyatlariga ko‘ra kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik;
• tegishli malakaga ega mutaxassislar tomonidan maxfiy va xolis taqrizni tashkil etish;
• manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish va xolis baholashga to‘sqinlik qiluvchi holatlar mavjud bo‘lsa, qo‘lyozmani ko‘rib chiqishni mustaqil muharrirga topshirish;
• mualliflar va taqrizchilar haqidagi ma’lumotlar, qo‘lyozmalar mazmuni, yozishmalar va nashr etilmagan ma’lumotlarni himoya qilish;
• etik masalalarni ko‘rib chiqishda muhim qarorlar va harakatlarni hujjatlashtirish;
• nashr etilgan materiallarda xatolar yoki qoidabuzarliklar aniqlanganda zarur choralarni ko‘rish.

Muharrirlar huquq egalarining ruxsatisiz va ma’lumotlardan foydalanish shartlariga rioya etmasdan nashr qilinmagan ma’lumotlarni o‘z tadqiqotlarida yoki boshqa maqsadlarda ishlatishga haqli emas. Muassasalar, davlat siyosati yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatiga oid tanqidiy xulosalar ilmiy asoslar bo‘yicha baholanadi; bunday xulosalarning o‘zi nashrni rad etish uchun sabab bo‘lmaydi.

3. Institut xodimlari va tahririyat a’zolari ishlarini mustaqil ko‘rib chiqish

Institut xodimlari, Tahrir kengashi va Tahrir hay’ati a’zolari, Bosh muharrir hamda taklif etilgan muharrirlarning qo‘lyozmalari umumiy ilmiy va etik talablar asosida ko‘rib chiqiladi.

Tahririy organlar tarkibiga kiruvchi muallif o‘z ishiga taqrizchilarni tayinlashda, uni muhokama qilishda va u bo‘yicha qaror qabul qilishda ishtirok etmaydi hamda oddiy muallif huquqlaridan tashqari maxfiy tahririy ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi.

Ishni ko‘rib chiqish manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan, xizmat jihatidan muallifga qaram bo‘lmagan va tadqiqotda ishtirok etmagan muharrirga topshiriladi. Tahririyat ichida bunday mustaqillikni ta’minlash imkoni bo‘lmasa, tashqi malakali muharrir jalb etiladi. Taqrizchilar ham mualliflar va ko‘rib chiqilayotgan ishdan mustaqil bo‘lishi kerak.

Maxsus sonlar uchun sifat va etikaga oid umumiy talablar saqlanadi. Taklif etilgan muharrir o‘z maqolasi bo‘yicha qaror qabul qilmaydi. Mustaqil ko‘rib chiqish tartibining muhim xususiyatlari nashr etilgan ishda ko‘rsatiladi.

4. Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar quyidagilarga majbur:

• topshiriqlarni faqat o‘z ilmiy malakasi doirasida qabul qilish;
• asoslantirilgan, konstruktiv va xolis xulosalar taqdim etish;
• kelishilgan muddatlarga rioya qilish yoki ularga rioya etishning imkoni yo‘qligi haqida o‘z vaqtida xabar berish;
• qo‘lyozma, ma’lumotlar va tahririy yozishmalar maxfiyligini saqlash;
• moliyaviy, kasbiy, institutsional va shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish;
• plagiat, ma’lumotlarning ishonchsizligi, mualliflikka oid qoidabuzarliklar va boshqa etik muammolar alomatlari haqida tahririyatga xabar berish;
• haqoratlar, shaxsga qaratilgan baholar va asossiz ayblovlarga yo‘l qo‘ymaslik;
• taqriz masalalari bo‘yicha mualliflar bilan tahririyat orqali muloqot qilish.

Qo‘lyozma yoki topshiriqni boshqa shaxsga, jumladan, hamkasb yoki ta’lim oluvchiga topshirish faqat tahririyatning oldindan berilgan ruxsati bilan va maxfiylikka rioya etilgan holda mumkin. Iqtibos keltirish bo‘yicha tavsiyalar ilmiy asoslangan bo‘lishi kerak; shaxsiy iqtiboslar sonini oshirish ularning maqsadi bo‘lishi mumkin emas.

5. Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagilarga majbur:

• original ishni taqdim etish va uning ilgari tarqatilgan yoki nashr etilgan materiallar bilan bog‘liqligini oshkor qilish;
• bitta qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga yubormaslik;
• tadqiqot savoli, manbalar, tanlanma, usullar, tahlil, natijalar va cheklovlarni aniq tavsiflash;
• tadqiqot materiallaridan foydalanishning ruxsat etilgan chegaralari doirasida ilmiy da’volarni tekshirish imkoniyatini ta’minlash;
• foydalanilgan ishlar, normativ-huquqiy hujjatlar, sud qarorlari, statistik va boshqa manbalarga to‘g‘ri havola berish;
• ma’lumotlarni to‘qib chiqarish, soxtalashtirish, muhim natijalarni yashirish va chalg‘ituvchi talqinlarga yo‘l qo‘ymaslik;
• moliyalashtirish, buyurtmachining roli va manfaatlar to‘qnashuvini ko‘rsatish;
• zarur etik ma’qullashlar, ruxsatlar va roziliklarni olish;
• mualliflar tarkibi, ishtirokchilarning hissasi va yakuniy matnni kelishib olish;
• mualliflik huquqi va boshqa manbalardan olingan materiallardan foydalanish shartlariga rioya qilish;
• birlamchi materiallarni tadqiqot shartlari va qo‘llaniladigan talablarga muvofiq saqlash hamda ularning himoyasini ta’minlash.

Kriminologik tadqiqotlarda ro‘yxatga olingan huquqbuzarliklar, latent jinoyatchilik baholari, ishtirokchilarning o‘zlari taqdim etgan ma’lumotlar va boshqa ko‘rsatkichlarni farqlash lozim. Statistik ta’riflar, ro‘yxatga olish amaliyoti, tanlanma tarkibi yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatidagi o‘zgarishlar xulosalarga ta’sir qilsa, ular oshkor etilishi kerak. Korrelyatsion natijalar tegishli tadqiqot asoslarisiz sababiy ta’sirning dalili sifatida taqdim etilmasligi lozim.

Muhim xatoni aniqlagan muallif bu haqda tahririyatga zudlik bilan xabar berishi hamda uni tekshirish va tuzatishda hamkorlik qilishi shart.

6. Mualliflik va ishtirokchilarning hissasi

Tadqiqotga muhim ilmiy hissa qo‘shgan, matnni tayyorlashda yoki uni mazmunan ilmiy qayta ishlashda ishtirok etgan, yakuniy versiyani ma’qullagan hamda o‘z hissasi va ishning halolligi uchun javobgarlikni qabul qilgan shaxs muallif sifatida ko‘rsatiladi.

Lavozim doirasida rahbarlik qilish, moliyalashtirish, muassasa yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini taqdim etish, texnik yordam yoki xizmat mavqeyining o‘zi mualliflik uchun asos bo‘lmaydi. Mualliflikni sotish va sotib olish, rahbarni majburan mualliflar tarkibiga kiritish, haqiqiy muallifni chiqarib tashlash va shaxsni uning roziligisiz ko‘rsatish taqiqlanadi.

Ishtirokchilarning hissasi qo‘lyozmada tavsiflanadi; uni tizimlashtirish uchun rollari mos kelgan hollarda CRediT Contributor Roles Taxonomy qo‘llaniladi. CRediT hissani tavsiflaydi va mualliflik mezonlarini almashtirmaydi. Ushbu mezonlarga javob bermaydigan shaxslar o‘z roziligi bilan «Minnatdorlik» bo‘limida ko‘rsatilishi mumkin.

Qo‘lyozma topshirilgandan keyin mualliflar tarkibi yoki tartibini o‘zgartirish asoslantirishni va barcha daxldor shaxslarning yozma roziligini talab qiladi. Nashrdan keyingi o‘zgarish ochiq bildirishnoma orqali rasmiylashtiriladi. Nizo hal etilmagan bo‘lsa, ko‘rib chiqish to‘xtatib turilishi mumkin; haqiqiy hissani aniqlash zarur bo‘lganda vakolatli tashkilotga topshiriladi.

7. Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish

Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar tadqiqot yoki tahririy baholashga ta’sir qilishi mumkin deb asosli ravishda qabul qilinadigan munosabatlar va holatlarni oshkor etadi. Ularga moliyaviy yordam, mehnat va maslahat berish munosabatlari, shaxsiy aloqalar, yaqindagi hammualliflik, xizmat bo‘yicha bo‘ysunish, kasbiy raqobat va boshqa muhim manfaatlar kiradi.

Muayyan muassasalar faoliyati, profilaktika dasturlari yoki davlat choralari tadqiq etilganda mualliflar ularni ishlab chiqish, amalga oshirish, moliyalashtirish yoki baholashdagi ishtirokini oshkor qiladi. Tadqiqot buyurtmachisi va uning usullarni tanlash, ma’lumotlardan foydalanish, tahlil qilish va nashr etish to‘g‘risida qaror qabul qilishdagi roli ko‘rsatiladi.

Har bir maqolada moliyalashtirish va manfaatlar to‘qnashuvi haqida, jumladan, ular mavjud bo‘lmasa, ularning yo‘qligi haqida bayonot bo‘lishi kerak. Oshkor qilingan manfaatlar to‘qnashuvining mavjudligi avtomatik ravishda rad etishni anglatmaydi: tahririyat uni boshqarish uchun zarur choralarni belgilaydi.

8. Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlar

Intervyu, so‘rov, kuzatuv, eksperimentlar, shaxsga oid qaydlar yoki insonlar haqidagi boshqa ma’lumotlardan foydalanadigan tadqiqotlarda ishtirokchilarning huquqlari, qadr-qimmati, farovonligi va xavfsizligi hisobga olinishi kerak.

Etik baholashni talab qiladigan jarayonlar boshlanishidan oldin vakolatli qo‘mita yoki boshqa vakolatli organning ma’qullashi olinishi zarur. Qo‘lyozmada organning nomi, qaror sanasi va, agar raqam berilgan bo‘lsa, qaror raqami ko‘rsatiladi. Ma’qullash talab etilmasa yoki undan ozod etilgan bo‘lsa, mualliflar buning asosini keltiradi. Muassasa rahbariyatining ishtirokchilar yoki hujjatlardan foydalanishga bergan ruxsati o‘z-o‘zidan etik baholash o‘rnini bosmaydi.

Ishtirokchilarga tadqiqot maqsadi, ishtirok etish xususiyati, ma’lumotlardan foydalanish, ehtimoliy xavflar va maxfiylik chegaralari haqida tushunarli axborot beriladi. Ishtirok etish ixtiyoriy bo‘lishi kerak. Ayrim savollarga javob berishni rad etish, ishtirokni to‘xtatish va ma’lumotlarni qaytarib olish shartlari, jumladan, qayta tiklab bo‘lmaydigan tarzda shaxssizlantirish yoki nashrdan keyingi cheklovlar oldindan tushuntiriladi.

Qamoqda saqlanayotgan shaxslar, mahkumlar va nazorat ostidagi shaxslar. Mualliflar bosim va xizmat vakolatidan foydalangan holda majburlashga qarshi choralarni tavsiflashi kerak. Tadqiqotda ishtirok etishga rozilikni jazoni yengillashtirish, saqlash sharoitlarini yaxshilash yoki protsessual imtiyozlar berish haqidagi va’dalar bilan bog‘lash mumkin emas. Ishtirok etishni rad qilish salbiy oqibatlarga olib kelmasligi kerak. Mukofot nazarda tutilgan bo‘lsa, u asoslangan bo‘lishi va ishtirok etishga haddan tashqari undamasligi lozim.

Voyaga yetmaganlar, jabrlanuvchilar va boshqa zaif ishtirokchilar. Voyaga yetmaganlar uchun qonuniy vakilning roziligi va bolaning yoshi hamda tadqiqotni tushunish qobiliyatiga qarab uning o‘zi rozilik bildirishiga qo‘yiladigan talablar hisobga olinadi. Zo‘ravonlikdan, odam savdosidan jabrlanganlar va boshqa zaif guruhlar bilan ishlashda takroriy ruhiy jarohatlanish hamda ularning joylashgan joyi yoki maqomi oshkor etilishining oldini olish choralari nazarda tutiladi.

Rozilik olishning odatiy tartibidan chetga chiqish, jumladan, yashirin kuzatuv yoki shaxsga doir ma’lumotlardan yangidan rozilik olmasdan ikkilamchi foydalanish oldindan belgilangan etik va huquqiy asosni talab qiladi; tadqiqotchi uchun qulaylik bunday asos hisoblanmaydi.

9. Sud, tergov va boshqa nozik ma’lumotlar

Jinoyat ishlari, sud materiallari, idoraviy bazalar, sudlanganlik, viktimizatsiya va ozodlikdan mahrum qilish joylari haqidagi ma’lumotlardan foydalanish tegishli asosga ega bo‘lishi kerak. Hujjat bilan tanishish imkoniyati uning butun mazmunini ilmiy nashrda oshkor etish huquqini avtomatik ravishda bermaydi.

Mualliflar shaxsga doir ma’lumotlar hajmini imkon qadar kamaytiradi. Matn, jadvallar, tasvirlar, ilovalar va metama’lumotlardan shaxsni bevosita yoki bilvosita aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlar — yosh, joy, sanalar, ishning kam uchraydigan holatlari, lavozim va boshqa belgilarning birikmalari olib tashlanadi. Ismni taxallus bilan almashtirishning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqotda ishtirok etishga rozilik va shaxsni aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlarni nashr etishga rozilik alohida ko‘rib chiqiladi. Ishtirokchining shaxsini aniqlashga imkon beradigan materiallarni nashr qilish xabardor qilingan holda berilgan alohida rozilikni va ruxsat etilgan huquqiy asosni talab qiladi. Ochiq sud hujjatlari va boshqa ochiq hujjatlarni tahlil qilishda shaxsiy tafsilotlarning zarurligi va zarar yetkazish xavfi baholanadi.

Qo‘lyozmada gumon, ayblov va sud tomonidan aniqlangan holatlarni farqlash zarur. Ayrim hududlar yoki guruhlardagi jinoyatchilik haqidagi xulosalar ma’lumotlar doirasidan chiqmasligi, stigmalashtiruvchi umumlashtirishlar bilan almashtirilmasligi yoki muayyan shaxslarga nisbatan asossiz ayblovlarni yuzaga keltirmasligi kerak.

Qonun bilan qo‘riqlanadigan sir, himoya qilinayotgan guvohlar haqidagi ma’lumotlar, ommaga ochiq bo‘lmagan tezkor ma’lumotlar va tarqatilishi mumkin bo‘lmagan boshqa materiallarni oshkor etish taqiqlanadi. Zarur ilmiy tekshiruvni huquqlar yoki foydalanish rejimini buzmasdan amalga oshirishning imkoni bo‘lmasa, tahririyat materialni xavfsizlikni ta’minlagan holda qayta ishlashni talab qilishi yoki uni nashr etishni rad etishi mumkin.

10. Ma’lumotlarning mavjudligi va natijalarni tekshirish imkoniyati

Qo‘lyozmada ma’lumotlarning mavjudligi haqida bayonot bo‘lishi kerak: ular qayerda joylashtirilgani, qanday shartlarda taqdim etilishi mumkinligi yoki qaysi sababga ko‘ra ulardan foydalanish cheklangani ko‘rsatiladi. Mavjud bo‘lsa, repozitoriylarga havolalar va doimiy identifikatorlardan foydalaniladi.

Birlamchi intervyular, shaxsga oid qaydlar yoki yopiq idoraviy ma’lumotlarni ochiq nashr qilish rozilik shartlari, ishtirokchilar huquqlari, xavfsizlik talablari yoki qonuniy cheklovlarni buzsa, bu majburiy hisoblanmaydi. Buning o‘rniga mualliflar imkon qadar shaxssizlantirilgan umumlashtirilgan ma’lumotlar, tahlil kodi, o‘zgaruvchilar tavsifi, tadqiqot vositalari yoki tekshirishning boshqa yetarli usulini taqdim etadi.

Tahririyat kelishilgan himoyalangan kanal orqali tasdiqlovchi materiallarni so‘rashga haqli. Foydalanish hajmi tekshirish maqsadiga mos bo‘lishi kerak. Mualliflar ayrim ma’lumotlarni taqdim etishning imkoni yo‘qligi haqida oldindan xabar beradi va ruxsat etilgan muqobil variantni taklif qiladi. Sun’iy yaratilgan o‘quv misollari va sintetik ma’lumotlar aniq belgilanishi kerak hamda haqiqiy kuzatuvlar sifatida taqdim etilishi mumkin emas.

11. Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari

Xususan, quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:

• plagiat, g‘oyalarni o‘zlashtirish va matndan noo‘rin takroriy foydalanish;
• intervyular, anketalar, kuzatuvlar, statistika, hujjatlar yoki natijalarni to‘qib chiqarish;
• ma’lumotlarni soxtalashtirish, kuzatuvlarni asossiz chiqarib tashlash va xulosalarni o‘zgartiradigan natijalarni yashirish;
• tasvirlar, jadvallar, xaritalar, iqtiboslar yoki tahlil jarayonlarini manipulyatsiya qilish;
• takroriy nashr va bitta ilmiy hissani ko‘p marta taqdim etish maqsadida natijalarni sun’iy ravishda qismlarga bo‘lish;
• bitta qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga topshirish;
• uydirma havolalar, majburiy iqtibos keltirish va iqtiboslar bilan bog‘liq boshqa manipulyatsiyalar;
• mualliflikni sotib olish, sotish va noto‘g‘ri ko‘rsatish;
• soxta taqrizlar, ekspertlarning soxta profillari va taqriz mustaqilligiga aralashish;
• muhim manfaatlar to‘qnashuvini yashirish;
• zarur ruxsatlar, etik ma’qullash yoki rozilikning mavjud emasligi;
• maxfiy ma’lumotlarni ruxsatsiz oshkor qilish.

Matniy o‘xshashliklarni baholashda tahririyat kontekst, iqtibos keltirish, manbalar xususiyati va takroriy foydalanishning qonuniyligini hisobga oladi. O‘xshashlik foizining o‘zi plagiatni isbotlamaydi va mazmuniy baholash o‘rnini bosmaydi. Xuddi shuningdek, sun’iy intellektdan foydalanishni aniqlovchi avtomatik detektor natijasi qoidabuzarlikning mustaqil dalili hisoblanmaydi.

12. Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish

Murojaatlar mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar va boshqa shaxslardan qabul qilinadi. Aniq tekshiriladigan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan anonim xabarlar ham ko‘rib chiqiladi. Holatlar aniqlanmaguncha tahririyat aybdorlik haqida ommaviy xulosa chiqarmaydi.

Ko‘rib chiqish tartibi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

1. Murojaatni ro‘yxatga olish, unga aloqador ishni aniqlash va taqdim etilgan faktlarni dastlabki baholash.
2. Ko‘rib chiqish topshirilgan shaxslarda manfaatlar to‘qnashuvi mavjudligini tekshirish; zarur bo‘lsa, mustaqil mutaxassisni jalb etish.
3. Mualliflar va boshqa daxldor ishtirokchilardan tushuntirish so‘rash hamda javob berish uchun oqilona muddat taqdim etish.
4. Mavjud birlamchi materiallar, tahririy qaydlar, mualliflik, rozilik va etik ma’qullashga oid hujjatlarni o‘rganish.
5. Zarur bo‘lsa, muallifning tashkiloti, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilish.
6. Hujjatlashtirilgan qaror qabul qilish va ma’lumotlarni oshkor etishning ruxsat etilgan chegaralari doirasida manfaatdor tomonlarni xabardor qilish.

Tekshiruv davrida qo‘lyozmani ko‘rib chiqish yoki nashrga tayyorlash to‘xtatib turilishi mumkin. Ehtimoliy qarorlar ko‘rib chiqishni davom ettirish, qayta ishlashni so‘rash, qo‘lyozmani rad etish, tuzatish, xavotir bildirish yoki maqolani qaytarib olishni o‘z ichiga oladi. Chora aniqlangan muammoning xususiyati va oqibatlariga mos bo‘lishi kerak; qasddan bo‘lmagan xato qasddan sodir etilgan qoidabuzarlikdan alohida hisobga olinadi.

Murojaatchining ma’lumotlari qo‘llaniladigan talablar va adolatli ko‘rib chiqish zarurati doirasida himoya qilinadi. Ma’lumotni oshkor etish vakolatli organ tomonidan talab qilinsa yoki tekshirish uchun zarur bo‘lsa, mutlaq maxfiylik va’da qilinmaydi. Muallifning javob bermasligi aybini tan olishni anglatmaydi; qaror mavjud yetarli dalillar asosida qabul qilinishi mumkin.

13. Shikoyatlar, apellyatsiyalar va ilmiy munozara

Shikoyat tahririy tartib-taomil, ishtirokchilarning xatti-harakati, etikaga rioya etish yoki nashr etilgan materialga taalluqli bo‘lishi mumkin. Qaror ustidan berilgan apellyatsiyada aniq faktik, protsessual yoki etik xato ko‘rsatilishi va asoslantirish keltirilishi kerak.

Apellyatsiya bahslashilayotgan qarorni qabul qilishda ishtirok etmagan va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs tomonidan ko‘rib chiqiladi. Bosh muharrir, tahririyat a’zosi yoki nashriyot vakili ustidan berilgan shikoyat bo‘yicha yakuniy qarorni xatti-harakati ustidan shikoyat qilinayotgan shaxsning o‘zi qabul qilishi mumkin emas. Zarur bo‘lsa, tashqi mustaqil ekspert jalb etiladi.

Tahririyat murojaat olinganini 15 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi. Dastlabki baholashdan keyin murojaatchiga keyingi tartib va javob berishning taxminiy muddati ma’lum qilinadi. Ko‘rib chiqish uzoq davom etsa, tahririyat murojaatchini ishning borishi haqida, odatda, har 30 kalendar kunda kamida bir marta xabardor qiladi. Ushbu muddatlar murakkab holatlarni tekshirish imkoniyatini cheklamaydi va muayyan qarorni kafolatlamaydi.

Mualliflarga asoslantirilgan javob taqdim etiladi. Yakunlangan apellyatsiyani qayta ko‘rib chiqish yangi muhim holatlar taqdim etilganda mumkin. Ilmiy kelishmovchiliklar asoslantirilgan izohlar va mualliflarning javoblari orqali muhokama qilinishi mumkin; tanqidiy murojaatlar faqat nashr etilgan xulosalarga qo‘shilmagani uchun rad etilmaydi.

14. Tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va xavotir bildirishlar

Tuzatish muhim xato yoki noaniqlikni bartaraf etish zarur bo‘lgan, biroq asosiy natijalar va xulosalar ishonchliligini saqlab qolgan hollarda qo‘llaniladi.

Maqolani qaytarib olish jiddiy xato, ma’lumotlarni to‘qib chiqarish, soxtalashtirish, plagiat, yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan takroriy nashr, jiddiy etik qoidabuzarliklar yoki baholash jarayonining xolisligi buzilgani tufayli ishni ishonchsiz deb hisoblash uchun yetarli asoslar mavjud bo‘lganda qo‘llaniladi.

Xavotir bildirish muhim asosli shubhalar mavjud bo‘lib, tekshiruvning yakuniy xulosalari hali tayyor bo‘lmasa yoki tekshiruv jiddiy cho‘zilib ketsa, e’lon qilinishi mumkin.

Bildirishnomada maqola aniq ko‘rsatilishi, qarorning asosi va sanasi bayon qilinishi, uni kim qabul qilgani ko‘rsatilishi hamda dastlabki nashrga havola berilishi kerak. Maqola ham bildirishnoma bilan bog‘lanadi. Maqola qaytarib olinganda uning maqomi aniq belgilanadi, nashr haqidagi qayd esa saqlanadi. Ilmiy adabiyotlarga asosli tuzatish kiritish uchun barcha mualliflarning roziligi majburiy shart emas.

Maqolani odatiy tartibda qaytarib olish uni izsiz o‘chirishni nazarda tutmaydi. Istisno hollarda, matnni saqlash majburiy cheklovlarni buzsa yoki insonlar uchun jiddiy xavf tug‘dirsa, bibliografik qayd va tushuntiruvchi bildirishnoma ruxsat etilgan hajmda saqlangan holda tegishli mazmundan foydalanish cheklanishi mumkin. Yangilanishlar mavjud kanallar orqali bog‘liq axborot xizmatlariga yetkaziladi.

15. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan vositalar

Sun’iy intellekt tizimlari muallif bo‘la olmaydi yoki qo‘lyozma uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga ola olmaydi. Mazmun, havolalar, ma’lumotlar va etikaga rioya etish uchun javobgarlik mualliflar tarkibida ko‘rsatilgan insonlar zimmasida qoladi.

Mualliflar matn yaratish yoki uni sezilarli darajada qayta ishlash, tarjima qilish, kod yoki tasvirlar tayyorlash yoxud ma’lumotlarni tahlil qilishda generativ sun’iy intellektdan foydalanganini oshkor qiladi. Vosita, uning versiyasi yoki undan foydalanilgan sana, maqsad va natijani tekshirish usuli ko‘rsatiladi. Tadqiqot jarayonlarida sun’iy intellektdan foydalanish usullar bo‘limida, matnni tayyorlashdagi yordam esa alohida bayonotda tavsiflanadi. Yangi mazmun yaratmasdan imlo va tinish belgilarini odatiy tekshirish alohida oshkor etishni talab qilmaydi.

Sun’iy yaratilgan intervyular, ishtirokchilarning javoblari, hujjatlar, havolalar yoki statistik natijalarni haqiqiy tadqiqot materiallari sifatida taqdim etish taqiqlanadi. Huquqbuzarliklarni tasniflash, xavfni baholash, prognoz qilish yoki sud qarorlarini tahlil etishda sun’iy intellektdan foydalanish ma’lumotlar sifati, xatolarni tekshirish, cheklovlar va ehtimoliy tizimli og‘ishlarni tavsiflashni talab qiladi.

Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar maxfiy qo‘lyozmalar, shaxsga doir ma’lumotlar va yopiq materiallarni ommaviy sun’iy intellekt xizmatlariga yuklamaydi. Himoyalangan vositadan foydalanishga faqat ruxsat etilgan qayta ishlash rejimi, foydalanish uchun tegishli asos mavjud bo‘lganda va tahririy talablarga rioya etilganda yo‘l qo‘yiladi. Taqrizchi ilmiy baholashni mustaqil amalga oshiradi va xulosa uchun javob beradi; tahririy qarorlar faqat avtomatlashtirilgan tizim tomonidan qabul qilinmaydi.

16. Materiallarning ilgari tarqatilganligi

Qo‘lyozma topshirilganda mualliflar unga aloqador preprintlar, dissertatsiyalar, ma’ruzalar, hisobotlar va boshqa materiallar haqida xabar beradi hamda taqqoslash uchun havolalar yoki nusxalarni taqdim etadi.

Preprint joylashtirish yoki natijalarni dissertatsiyaga kiritishning o‘zi avtomatik ravishda nohalol takroriy nashrga tenglashtirilmaydi. Tahririyat o‘xshashliklar hajmi, ilmiy hissaning mustaqilligi, materiallarga bo‘lgan huquqlar va ma’lumotlarning to‘liq oshkor etilganini baholaydi. Ilgari nashr etilgan maqolani tarjima qilish yoki qayta nashr etish oldindan kelishishni, zarur ruxsatlarni va birlamchi manbani aniq ko‘rsatishni talab qiladi.

17. Tashqi mezonlar

Siyosatni qo‘llashda quyidagilar hisobga olinadi:

• COPE Core Practices;
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing — COPE, DOAJ, OASPA, WAME;
• CRediT Contributor Roles Taxonomy;
• COPE: Authorship and AI tools;
• COPE: Retraction guidelines;
• tadqiqotlar, ma’lumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqi va hujjatlardan foydalanishga oid qo‘llaniladigan milliy va institutsional talablar.

Sohaviy talablar muayyan tadqiqotning xususiyatiga qarab belgilanadi. Tadqiqot usullari qo‘shimcha tartibga solinadigan sohalarga daxldor bo‘lsa, kriminologik mavzuning mavjudligi ishni maxsus etik baholashdan ozod etmaydi.

18. Siyosatni boshqarish va murojaatlar

Siyosat tahririyat tomonidan tasdiqlangandan keyin jurnalning rasmiy saytiga joylashtirilgan kundan kuchga kiradi. Sahifada joriy etilgan sana va oxirgi o‘zgartirish sanasi ko‘rsatiladi; muhim o‘zgarishlar va oldingi versiyalar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi.

Yangi tartib-taomil talablari siyosat kuchga kirgan sanadan qo‘llaniladi. Ilgari nashr etilgan maqolalardagi xatolar yoki qoidabuzarliklar haqidagi asosli xabarlar ham tadqiqot o‘tkazilgan va nashr qilingan paytdagi holatlar hamda o‘sha davrda amal qilgan talablar hisobga olingan holda ko‘rib chiqiladi.

Murojaatni tahririyatga yetkazish uchun ta’sischi va nashriyotning umumiy aloqa manzili — info@uzkti.uz dan foydalanish mumkin. Xat mavzusida «Kriminologiya (O‘zbekiston): nashr etikasi» deb ko‘rsatish lozim. Institutning aloqa ma’lumotlari rasmiy aloqa sahifasida e’lon qilingan.

Murojaatda maqola nomi, mavjud bo‘lsa, DOI yoki havola, masalaning tavsifi va mavjud tasdiqlovchi ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Ishtirokchilarning shaxsga doir ma’lumotlari va foydalanish cheklangan materiallarni dastlabki xatga ilova qilmaslik kerak: ularni xavfsiz uzatish tartibi alohida kelishiladi. Tahririyat yoki nashriyot xodimlariga taalluqli murojaatlar manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxsga ko‘rib chiqish uchun topshiriladi.