1. Siyosatning amal qilish doirasi

Siyosat quyidagilarga oid murojaatlarni qamrab oladi:

• tahririy tartiblar va jurnal qoidalarini qo‘llash;
• taqrizni tashkil etish va uning sifati;
• asossiz kechikishlar va yetarli axborot bermaslik;
• muharrirlar, taqrizchilar, tahririy organlar a’zolari va xodimlarning muloqoti hamda xulqi;
• tahririy mustaqillik va manfaatlar to‘qnashuvi;
• maxfiylik va tadqiqot ma’lumotlari himoyasi;
• mualliflik to‘lovlari, to‘lovdan ozod etish va ma’muriy amallar;
• topshirish, ko‘rib chiqish yoki nashrdagi texnik muammolar;
• qo‘lyozmalar bo‘yicha qarorlar;
• e’lon qilingan mazmun, tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va boshqa nashrdan keyingi choralar.

Plagiat, ma’lumotlarni to‘qib chiqarish yoki soxtalashtirish, noto‘g‘ri mualliflik, taqrizni manipulyatsiya qilish va boshqa buzilishlar haqidagi xabarlar Nashr etikasi siyosati va tegishli qoidalar bo‘yicha ko‘riladi. Bunday xabarni ko‘rib chiqish usuliga doir shikoyat ushbu siyosatga kiradi. Qoidabuzarlik haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish bo‘yicha alohida siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach qo‘llanadi.

2. Ta’riflar

Shikoyat — siyosat, tartib, xizmat, ishtirokchi xulqi, nashriyot amaliyoti yoki e’lon qilingan mazmundagi ehtimoliy kamchilik haqida tekshiruv va asoslangan javobni talab qiluvchi xabar.

Tahririy apellatsiya — muallif yoki mualliflarning qo‘lyozma bo‘yicha muayyan tahririy qarorni muhim faktik, ilmiy-metodologik, protsessual yoki etik xatoni ko‘rsatgan holda qayta ko‘rib chiqish haqidagi rasmiy so‘rovi.

Apellatsiya qayta ishlashdagi izohlarga oddiy javob emas, qarorni avtomatik bekor qilmaydi va yangi taqriz bosqichini kafolatlamaydi. Holatni so‘rash odatiy yozishma sifatida hal etilishi mumkin; unda muhim muammo ko‘rsatilsa, tahririyat xat sarlavhasidan qat’i nazar, uni tegishli tartibda qayd etadi.

3. Kim shikoyat yoki apellatsiya berishi mumkin

Shikoyatlar mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar, muharrirlar, Tahrir kengashi va Tahrir hay’ati a’zolari, muassasalar, moliyalashtiruvchi tashkilotlar, tadqiqot ishtirokchilari hamda jurnalga aloqador aniq muammoni bildirgan boshqa shaxslardan qabul qilinadi. Asoslangan ilmiy tanqid uchun shaxsiy zarar yetganini isbotlash shart emas.

Qo‘lyozma bo‘yicha apellatsiyani odatda yozishmalar uchun mas’ul muallif hammualliflar xabardorligi va roziligi bilan yuboradi. Tahririyat individual tasdiq so‘rashi mumkin. Mualliflar o‘rtasida kelishmovchilik bo‘lsa, bu bildiriladi; alohida muallifning etika buzilishi yoki o‘z huquqlari haqidagi murojaati boshqa mualliflar roziligi yo‘qligi sababli to‘silmaydi va tegishli shikoyat sifatida ko‘riladi.

Anonim xabarlar aniq, tekshiriladigan ma’lumotlar mavjud bo‘lsa baholanadi. Vakil kim nomidan harakat qilayotganini ko‘rsatadi; vakolatlar ortiqcha hujjat yig‘masdan, mutanosib tekshiriladi.

4. Adolatlilik va mustaqillik

Shikoyat yoki apellatsiyani bahslashilayotgan qaror yoki xatti-harakatda qatnashmagan va tegishli manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lmagan malakali shaxs baholaydi. Ichki xodimlar yetishmasligi yakuniy ko‘rib chiqishni ustidan shikoyat qilingan shaxsga topshirish uchun asos emas: zarur bo‘lsa, tashqi mustaqil mutaxassis jalb etiladi.

Shaxsiy, moliyaviy, kasbiy, institutsional aloqalar, xizmatga oid qaramlik va tadqiqotdagi ishtirok tekshiriladi. Dastlabki muharrir yoki boshqa ishtirokchi tushuntirish berishi mumkin, ammo o‘z harakatlari qayta ko‘rib chiqilishining natijasini belgilamaydi.

Tayinlash, vakolat doirasi, kirish cheklovlari va yakuniy qaror Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatiga muvofiq hujjatlashtiriladi. Noshirning tashkiliy yordami unga mustaqil ilmiy baholash o‘rnini egallash huquqini bermaydi. Manfaatdor shaxs o‘z ishini baholovchini tanlamaydi.

5. Vijdonan murojaat qilish va javob tariqasidagi ta’qibdan himoya

Jurnal halol shikoyat, apellatsiya yoki tadqiqot halolligiga doir xabar uchun javob tariqasidagi ta’qibga yo‘l qo‘ymaydi. Murojaat joriy va kelajakdagi qo‘lyozmalarni xolis baholashga, murojaatchining taqrizchilik faoliyatiga yoki jurnal bilan kasbiy munosabatiga ta’sir qilmaydi.

Dalillar yetishmasligi, shubha tasdiqlanmasligi, tanqidiy pozitsiya yoki holatni qat’iyat bilan so‘rashning o‘zi insofsizlikni anglatmaydi. Doktorantlar, bo‘ysunuvchi xodimlar, intervyu ishtirokchilari, jabrlanuvchilar va ozodlikdan mahrum etish joylaridagi shaxslarning zaif holati alohida hisobga olinadi.

Tahdid, ta’qib, qasddan yolg‘on, kamsituvchi iboralar va dalillarni soxtalashtirish xabar mazmunidan alohida ko‘riladi. Nomaqbul muloqot usulini cheklash 24-bo‘limga muvofiq aniq, asoslangan masalani tekshirishni bekor qilmaydi.

6. Maxfiylik

Ma’lumotlar faqat ishni baholash, tekshirish va hal etish uchun ularga ehtiyoji bo‘lgan shaxslarga beriladi. Murojaatchi, xabar beruvchi, anonim taqrizchi va tadqiqot ishtirokchilarining shaxsi oqilona imkon doirasida himoyalanadi. Adolatli javob, tegishli tekshiruv, ilmiy qayd himoyasi yoki amaldagi majburiy talablarni bajarish uchun ochiqlash zarur bo‘lsa, to‘liq anonimlik va’da qilinmaydi.

Ochiqlashdan oldin uning zarurati, hajmi va xavflari baholanadi; imkon qadar murojaatchi ogohlantiriladi va masalaning shaxssizlantirilgan bayonidan foydalaniladi. Muassasa yoki vakolatli organning qatnashishi butun ishni avtomatik topshirishni anglatmaydi. Harakatlari bahslashilayotgan shaxsga javob uchun yetarli axborot beriladi, biroq ortiqcha shaxsiy ma’lumotlar yoki taqrizchilar shaxsi ochiqlanmaydi.

Kriminologik masalalarda jinoyat ishi materiallari, axborot beruvchilar, jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar va mahkumlar haqidagi ma’lumotlar alohida himoyani talab qiladi. Yopiq materiallar birinchi xatda yuborilmaydi. Zarur dalillar uchun alohida himoyalangan kanal kelishiladi; shikoyat kirish shartlari yoki ishtirokchilar roziligini buzishga ruxsat bermaydi.

7. Ko‘rib chiqish muddatlari

Aloqa uchun quyidagi mo‘ljallar belgilanadi:

• murojaat olinganini tasdiqlash — kelib tushganidan boshlab 10 ish kuni ichida;
• dastlabki baholash va mazmunli javob yoki keyingi tartib haqida xabar — imkon qadar olinganidan boshlab 30 kalendar kun ichida;
• ko‘rib chiqish davom etganda — jarayon haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda bir marta axborot;
• tahririy apellatsiya yoki shikoyatni qo‘shimcha ko‘rib chiqishni so‘rashning odatiy muddati — tegishli qaror olinganidan keyin 30 kalendar kun, 14 va 17-bo‘limlardagi istisnolar bilan.

Javob muddatlari amaliy mo‘ljallar bo‘lib, tekshiruv tugashining kafolati emas. Murakkab ishlar, tashqi xulosalar va institutsional tekshiruvlar ko‘proq vaqt olishi mumkin. Murojaatchiga kechikish sababi, keyingi bosqich va yangilanishning taxminiy sanasi bildiriladi. Aniqlik kiritish so‘rovi jarayon haqida axborot berish majburiyatini bekor qilmaydi.

Jiddiy etik buzilishlar, e’lon qilingan ishning ishonchsizligi yoki ishtirokchilarga xavf haqida xabar berish uchun qat’iy muddat belgilanmaydi. Ma’lumotlar oshkor bo‘lishi yoki zarar yetishining shoshilinch xavfi odatiy javob davrini kutmasdan baholanadi.

8. Shikoyat yuborish

Shikoyat jurnal saytidagi tahririyatning amaldagi aloqa ma’lumotlari orqali yuboriladi. Murojaatni tahririyatga yo‘naltirish uchun ta’sischi va noshirning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Tavsiya etiladigan xat mavzusi:

Shikoyat — Kriminologiya (O‘zbekiston): [qisqa tavsif, qo‘lyozma ID raqami yoki DOI]

Imkon qadar quyidagilar ko‘rsatiladi:

• anonim xabarlardan tashqari, murojaatchining ismi va xavfsiz aloqa usuli;
• qo‘lyozma yoki maqola nomi va raqami, DOI yoxud havola;
• muammoning tushunarli tavsifi va tegishli sanalar;
• ma’lum bo‘lsa, aloqador ishtirokchilar ismlari yoki rollari;
• masalaga tegishli yozishma va mavjud tasdiqlovchi ma’lumotlar;
• kutilayotgan chora yoki natija;
• murojaatchining ishga tegishli manfaatlari;
• maxfiy yoki shoshilinch ko‘rib chiqish zarurati.

Muammoni aniqlash mumkin bo‘lsa, ayrim ma’lumotlar yo‘qligi avtomatik rad etishga olib kelmaydi. Dastlab yopiq dalil mavjudligini uni yubormasdan tavsiflash mumkin. Anonimlik yoki xavfsiz qayta aloqa yo‘qligi faktlarni aniqlashtirish va natijani bildirishni cheklashi mumkin, biroq mavjud ma’lumotlarni tekshirishni istisno etmaydi.

9. Shikoyatni dastlabki baholash

Tahririyat murojaatni qayd etadi va quyidagilarni aniqlaydi:

• masala jurnal mas’uliyatiga kiradimi;
• qaysi qo‘lyozmalar, nashrlar va tartiblar aloqador;
• axborot yetarlimi va qanday aniqlashtirish kerak;
• boshqa etik tartib qo‘llanadimi;
• odamlar, ma’lumotlar yoki ilmiy qayd uchun shoshilinch xavf bormi;
• ishni kim mustaqil ko‘rib chiqishi mumkin;
• qaydlarni saqlash, kirishni cheklash yoki nashrni to‘xtatib turish zarurmi.

Ma’lumot yetishmasa, javob uchun oqilona muddat berilib, aniqlashtirish so‘raladi. Masala jurnal vakolatidan tashqarida bo‘lsa, aniqlashtirishdan keyin ham belgilab bo‘lmasa yoki yangi holatlarsiz tugallangan ishni to‘liq takrorlasa, murojaat yopilishi mumkin. Protsessual yoki etik muammo aniqlanmasa, ilmiy kelishmovchilik sharh va mualliflar javobi shakliga yo‘naltirilishi mumkin.

Aloqa mavjud bo‘lsa, yopish sababi va qayta ko‘rib chiqish imkoniyati murojaatchiga bildiriladi. Keskin ohang jiddiy buzilish haqidagi tekshiriladigan xabarni e’tiborsiz qoldirishning yagona asosi sifatida ishlatilmaydi.

10. Shikoyatni tekshirish

Tekshiruv qo‘lyozma tarixi, qarorlar, taqrizlar, yozishmalar, tegishli bosqichda amal qilgan siyosatlar va kirish qaydlarini o‘rganish; tushuntirish so‘rash; tadqiqot materiallarini baholash; mustaqil sohaviy, metodologik, statistik, texnik yoki etik mutaxassislar bilan maslahatlashish; vakolatli tashkilotga murojaat qilishni o‘z ichiga olishi mumkin.

Aloqador shaxslarga e’tirozlar mazmuni va javob berish uchun oqilona imkoniyat taqdim etiladi. Javob olinmasligi aybni tan olish hisoblanmaydi, biroq yetarli mavjud dalillar asosida qaror qabul qilinishi mumkin. Tahririyat aniqlangan faktlar, qarama-qarshiliklar va hali tasdiqlanmagan taxminlarni ajratadi.

Zarur bo‘lsa, ko‘rib chiqish yoki nashr vaqtincha to‘xtatiladi, mas’ul muharrir almashtiriladi yoxud himoyalanadigan materiallarga kirish cheklanadi. Dastlabki chora buzilish aniqlanganini anglatmaydi. Tekshiruv jarayonni tuzatish va ilmiy qaydni himoya qilishga qaratiladi; choralar isbotlangan holatlarga mos bo‘lishi kerak.

11. Bosh muharrir ustidan shikoyatlar

Bosh muharrir o‘z harakatlari haqidagi shikoyatni tekshirmaydi va hal qilmaydi. Ishni topshirishni jurnal boshqaruv hujjatlariga muvofiq vakolatli, manfaatdor bo‘lmagan shaxs tashkil etadi. Ko‘rib chiqish mustaqil malakali muharrirga, tegishli qaramlik va to‘qnashuvi bo‘lmagan tahririy organ a’zosiga yoki tashqi mutaxassisga topshiriladi.

Bosh muharrir izoh berishi mumkin, ammo o‘z ishini baholovchini tayinlamaydi, yopiq materiallarga imtiyozli kirish olmaydi va natijani nazorat qilmaydi. Yakuniy qaror vakolati mustaqil mas’ul shaxsga aniq beriladi. Bosh muharrirning umumiy nazorat roli bu chetlatishni bekor qilmaydi.

12. Ta’sischi va noshir ustidan shikoyatlar

Ta’sischi va noshir — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Institut yoki uning nomidan harakat qiluvchi shaxs ustidan shikoyat bahslashilayotgan harakatlarda qatnashmagan hamda tegishli qaramlik yoki to‘qnashuvga ega bo‘lmagan malakali shaxs yoxud organga yuboriladi.

Ta’sischi va noshir vazifalari birlashtirilgani sababli shikoyatni institutning bir bo‘linmasidan boshqasiga rasmiy o‘tkazishning o‘zi mustaqillikni isbotlamaydi. Tahririy organlar ichida mustaqillik ta’minlanmasa, tashqi mustaqil mutaxassis yoki vakolatli tuzilma jalb etiladi.

Institut vakili hujjat va izoh berishi mumkin, biroq ustidan shikoyat qilingan shaxs tekshiruvchini tanlamaydi va natijani belgilamaydi. Qarorning ilmiy qismi mustaqil vakolatli muharrir vakolatida qoladi. Tahririy vakolatdan tashqaridagi mulkiy va boshqa huquqiy nizolar tegishli tashqi tartiblar orqali hal qilinadi.

13. Shikoyatni ko‘rib chiqish natijasi

Xavfsiz aloqa mavjud bo‘lsa, murojaatchiga masala, qo‘llangan tartib, asosiy xulosalar, qaror sabablari, ko‘rilgan yoki rejalashtirilgan choralar va qo‘shimcha qayta ko‘rib chiqish imkoniyati bayon etilgan yozma javob yuboriladi. Boshqa shaxslarga doir maxfiy ma’lumotlar faqat zarur hajmda ochiqlanadi.

Natija quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• sabablar tushuntirilgan holda keyingi choralar uchun asos yo‘qligi;
• tushuntirish, uzr yoki faktik yoxud ma’muriy xatoni tuzatish;
• muloqotni yaxshilash yoki ichki tartibni o‘zgartirish;
• qo‘lyozmani boshqa muharrirga topshirish, taqrizchini almashtirish yoki qo‘shimcha mustaqil baholash;
• yetarli asos bo‘lsa, nashrni tuzatish, tashvish bildiruvchi xabarnoma yoki maqolani qaytarib olish;
• boshqa etik tartibda ko‘rib chiqish yoki vakolatli tashkilotga murojaat qilish;
• xodimlarni o‘qitish va boshqa mutanosib choralar.

Choralar uchun mas’ul va taxminiy ijro muddati belgilanadi; bajarilishi qayd etiladi. Shikoyat tasdiqlanmasligi uning insofsiz berilganiga teng emas. Ma’muriy yoki moliyaviy shikoyatning qanoatlantirilishi maqola qabul qilinishini kafolatlamaydi.

14. Shikoyatni qo‘shimcha ko‘rib chiqish

Murojaatchi dastlabki ko‘rib chiqishni adolatsiz yoki jiddiy xato deb hisoblasa, javob olinganidan keyin 30 kalendar kun ichida bir marta qo‘shimcha ichki qayta ko‘rib chiqishni so‘rashi mumkin. So‘rovda faktik yoki protsessual xato, uning ahamiyati va mavjud bo‘lsa, yangi tasdiqlovchi ma’lumotlar ko‘rsatiladi.

Kechikishning uzrli sababi yoki yangi muhim ma’lumot bo‘lsa, mustaqil mas’ul kechroq murojaatni qabul qilishi mumkin. Jiddiy etik xavflar haqidagi xabarlar faqat bu muddat o‘tgani sababli istisno etilmaydi.

Qayta ko‘rib chiqishni dastlabki tekshiruvda qatnashmagan va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs o‘tkazadi; zarur bo‘lsa, tashqi mutaxassis jalb qilinadi. Natija odatda shu masala bo‘yicha ichki jarayonni yakunlaydi, biroq yangi muhim holatlarni ko‘rib chiqish yoki vakolatli tashqi organlarga murojaat qilishga to‘sqinlik qilmaydi.

15. Tahririy apellatsiya asoslari

Asoslar quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• muhim faktik yoki ilmiy-metodologik xato;
• dastlabki qo‘lyozma mazmunini jiddiy noto‘g‘ri tushunish;
• e’lon qilingan taqriz yoki qaror qabul qilish tartibining buzilishi;
• natijaga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ochiqlanmagan manfaatlar to‘qnashuvi;
• tarafkashlik, bosim yoki nomaqbul xulqning aniq belgilari;
• aniq noto‘g‘ri faktga tayanish yoki topshirilgan materialning muhim qismini e’tiborsiz qoldirish;
• qaror va mualliflarga bildirilgan sabablar o‘rtasidagi jiddiy nomuvofiqlik.

Apellatsiya taxmin qilinayotgan xato natijani qanday o‘zgartirishi mumkinligini tushuntirishi kerak. Kriminologik ishlarda bu, masalan, tanlanma, statistika manbasi, qo‘llangan usul yoki ma’lumotlarga kirish cheklovlarini noto‘g‘ri talqin qilishga taalluqli bo‘lishi mumkin. Ilmiy asoslangan e’tiroz mazmunan baholanadi va faqat ekspert fikriga doir bo‘lgani uchun rad etilmaydi.

16. Odatda apellatsiya uchun yetarli bo‘lmagan holatlar

Quyidagilarning o‘zi odatda yetarli emas:

• xatoning aniq asosisiz rad etishdan norozilik;
• boshqa taqrizchini afzal ko‘rish;
• jurnalning belgilangan maqsad va mavzusini o‘zgartirish istagi;
• qarordan keyin bajarilgan butunlay yangi tadqiqot, yangi ma’lumotlar yoki tahlil;
• ilgari taqdim etilmagan va dastlabki ko‘rib chiqish xatosini ko‘rsatmaydigan dalillar;
• muallif lavozimi, obro‘si, idoraviy mansubligi yoki nashr ehtiyojlari;
• yaqinlashayotgan himoya, hisobot muddati, to‘lov yoki jurnalga moliyaviy ko‘mak.

Jiddiy qayta ishlangan ish, tahririyat topshirishga ruxsat bersa, odatda yangi qo‘lyozma sifatida ko‘riladi. Tartib yoki etika buzilishining yangi dalillari yangi tadqiqot natijalaridan farq qiladi va 15 hamda 21-bo‘limlar bo‘yicha qayta ko‘rib chiqishga asos bo‘lishi mumkin.

17. Apellatsiya yuborish

Apellatsiya tahririyat aloqalari orqali yuboriladi; murojaatni yo‘naltirish uchun umumiy manzil — info@uzkti.uz. Tavsiya etiladigan xat mavzusi:

Apellatsiya — Kriminologiya (O‘zbekiston): [qo‘lyozma ID raqami]

Odatiy muddat — tahririy qaror olinganidan keyin 30 kalendar kun. Kechikish bo‘lsa, sabablari ko‘rsatiladi; asoslangan kech murojaat mustaqil mas’ul shaxs tomonidan qabul qilinishi mumkin. Muhim etik ma’lumotlar bu muddatdan qat’i nazar ko‘rib chiqiladi.

So‘rov quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• qo‘lyozma nomi va identifikatori;
• bahslashilayotgan qaror sanasi, turi va nusxasi;
• apellatsiyaning qisqa asosi;
• aniq xatolar ko‘rsatilgan bandma-band javob;
• dastlabki qo‘lyozma, taqrizlar yoki muharrir xatining tegishli joylariga havolalar;
• mavjud tasdiqlovchi ma’lumotlar;
• hammualliflar xabardorligi va roziligi tasdig‘i yoki kelishmovchilik tavsifi;
• masalaga tegishli manfaatlar to‘qnashuvi.

Alohida so‘rov bo‘lmasa, to‘liq qayta ishlangan qo‘lyozmani ilova qilish talab etilmaydi: dastlabki topshirilgan ish va qaror asoslari baholanadi. Maxfiy materiallar xavfsiz usulda uzatiladi. Mualliflar hurmatli ohangni saqlaydilar; ilmiy e’tirozlar aniq bo‘lishi kerak.

18. Apellatsiyani dastlabki baholash

Apellatsiyaning ko‘rib chiqishga yaroqliligini mustaqil vakolatli shaxs baholaydi. Bosh muharrir bu vazifani faqat bahslashilayotgan qarorda qatnashmagan va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmaganda bajarishi mumkin. Muddat va kechikish sabablari, jurnal qaroriga aloqadorlik, asoslarning aniqligi va ma’lumotlar yetarliligi tekshiriladi.

Bartaf etish mumkin bo‘lgan kamchilik bo‘lsa, aniqlashtirish so‘raladi. Murojaat muhim faktik, ilmiy-metodologik, protsessual yoki etik muammoni ko‘rsatmasdan faqat norozilikni takrorlasa, keyingi ko‘rib chiqish sabablar tushuntirilgan holda rad etilishi mumkin.

Ko‘rib chiqishga yaroqlilikni tekshirish bahslashilayotgan qarorni qabul qilgan shaxsga yakka tartibda topshirilmaydi. Asoslangan masala bo‘lsa, mustaqil ko‘rib chiqish tartibi, zarur materiallar va mas’ul belgilanadi; bu axborot mualliflarga ruxsat etilgan hajmda yetkaziladi.

19. Apellatsiyani mustaqil ko‘rib chiqish

Ko‘rib chiqish quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• dastlabki qo‘lyozma va ilovalarni qayta o‘rganish;
• qaror xati, taqrizlar va mualliflarning bandma-band javobini tahlil qilish;
• amaldagi tartiblar va ko‘rib chiqish tarixini tekshirish;
• dastlabki muharrir va taqrizchilardan faktik izohlar so‘rash;
• mustaqil muharrir va zarur bo‘lsa, yangi tashqi taqrizchi tayinlash;
• sohaviy, metodologik, statistik, texnik yoki etik maslahat olish.

Baholash va apellatsiya bo‘yicha yakuniy qarorni dastlabki qarorda qatnashmagan hamda manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs amalga oshiradi. Dastlabki taqrizchilarga o‘z xulosalari to‘g‘riligini yakuniy hal qilish topshirilmaydi.

Qo‘shimcha xulosa avtomatik emas, zaruratga qarab olinadi. Taqriz maxfiyligi saqlanadi; salbiy natijaga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan yangi muhim e’tirozlar mualliflarga javob berish imkoniyati bilan bildiriladi. Mustaqil ko‘rib chiqish vakolatlari va xulosalari qayd etiladi.

20. Apellatsiya natijalari

Quyidagi natijalar mumkin:

• dastlabki qarorni saqlash;
• natijani o‘zgartirmasdan uning asoslarini aniqlashtirish;
• qarorni bekor qilib, qo‘lyozmani tahririy jarayonga qaytarish;
• boshqa muharrir yoki yangi taqrizchilar tayinlash;
• qo‘lyozmani qayta ishlashga taklif etish;
• jiddiy o‘zgartirilgan ishni yangi qo‘lyozma sifatida topshirishga ruxsat berish;
• dastlabki qarorni boshqa asoslangan qaror bilan almashtirish.

Apellatsiyaning qanoatlantirilishi maqola qabul qilinishini kafolatlamaydi. Bu qaror yoki tartibni tuzatish zaruratini anglatadi. Tadqiqot maqolasini qabul qilish hamon Taqriz siyosati talablariga, jumladan mustaqil tashqi ekspertlarning kamida ikkita mazmunli xulosasiga bog‘liq. Ishonchliligi buzilgan taqriz bu talabni bajarish uchun hisobga olinmaydi.

Yozishmalar uchun mas’ul muallif natija, keyingi harakatlar va qo‘lyozma holati haqida yozma tushuntirish oladi. Ko‘rib chiqish qayta boshlangan bo‘lsa, bosqich va mas’ul muharrir aniq ko‘rsatiladi.

21. Yakuniylik va apellatsiyalar soni

Odatda muayyan tahririy qaror ustidan bitta odatiy apellatsiya beriladi. Uning natijasi shu davrani yakunlaydi. Qayta boshlangan ko‘rib chiqishdan keyingi yangi mustaqil qaror mualliflarni yangi muhim xatoni shikoyat qilish huquqidan mahrum qilmaydi.

Ilgari oqilona taqdim etish imkoni bo‘lmagan muhim holatlar yoki jiddiy muammo dalillari paydo bo‘lsa, tugallangan masala qayta ochilishi mumkin. Yangi ma’lumotsiz eski dalillarni takrorlash cheksiz yozishmani talab qilmaydi; takroriy murojaatlar yopilgani sababi bilan bildiriladi. Bu ilmiy insofsizlik haqidagi yangi xabarlarni tekshirishga to‘sqinlik qilmaydi.

Mualliflar apellatsiyani yozma ravishda qaytarib olishlari mumkin. Ko‘rib chiqishni tiklash so‘ralayotgan paytda ayni qo‘lyozma boshqa jurnalga parallel topshirilmaydi. Ilgari rad etilgan ishni boshqa jurnalga berish uchun mualliflar apellatsiyani qaytarib olish haqida xabar beradilar; qo‘lyozma allaqachon ko‘rib chiqishga qaytarilgan bo‘lsa, uni tahririy jarayondan olish ham rasmiylashtiriladi. Tahririyat holatni tasdiqlaydi. Mustaqil etik masala bo‘yicha tekshiruv qaytarib olishdan keyin ham davom etishi mumkin.

22. Ilmiy va etik buzilishlar

Plagiat, ma’lumotlarni to‘qib chiqarish yoki soxtalashtirish, ma’lumot va tasvirlarni manipulyatsiya qilish, takroriy nashr, mualliflik buzilishi, taqriz va iqtiboslarni manipulyatsiya qilish, etikaga zid tadqiqot yoki yashirilgan manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi xabarlar tegishli etik siyosatlar bo‘yicha ko‘riladi.

Kriminologiyada zarur rozilik yo‘qligi, ishtirokchilarni majburlash, shaxsni xavfli oshkor qilish, cheklangan materiallardan noqonuniy foydalanish va muhim tadqiqot ma’lumotlarini buzib ko‘rsatish ham hisobga olinadi. Aniq da’vo murojaatchi maqomi va mualliflarning idoraviy mansubligidan qat’i nazar tekshiriladi.

Aloqador apellatsiya etik holatlar aniqlanguncha sabablar tushuntirilib va davriy axborot berilib to‘xtatib turilishi mumkin. Tashqi tekshiruv ishtirokchilar va ilmiy qaydni o‘z vaqtida himoya qilish zaruratini bekor qilmaydi. Jurnal o‘z hujjatlari va vakolatlaridan tashqaridagi holatlarni aniqlashda vakolatli organlar o‘rnini bosmaydi.

23. E’lon qilingan mazmun bo‘yicha shikoyatlar

Murojaatda maqola, mualliflar, DOI yoki havola, bahslashilayotgan aniq fikr, ma’lumot, jadval, tasvir, usul yoki xulosa va shubha asoslarini ko‘rsatish maqsadga muvofiq. Imkon bo‘lsa, tuzatish taklif etiladi. Murojaatchidan to‘liq mustaqil tekshiruv talab qilinmaydi: tekshirishni boshlashga imkon beruvchi aniq ma’lumotlar yetarli.

Tahririyat mualliflar javobini va zarur bo‘lsa, mustaqil ekspert bahosini so‘raydi. Ilmiy kelishmovchilik sharh va mualliflar javobida muhokama qilinishi mumkin. Tasdiqlangan xato yoki jiddiy xavf bo‘lsa, tuzatish, tahririy xabarnoma, tashvish bildiruvchi xabarnoma yoxud maqolani qaytarib olish qo‘llanadi.

Nashr etikasi siyosatining tuzatishlar va retraksiyaga oid qoidalari amal qiladi; alohida batafsil siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach qo‘llanadi. Xabarnomalar maqola bilan bog‘lanadi va ilmiy qayd saqlanadi. Shaxsni xavfli aniqlashga imkon beradigan materiallarga kirish shoshilinch ravishda hujjatlashtirish va tegishli izoh bilan cheklanishi mumkin; bu nashrni izsiz o‘chirishni anglatmaydi.

24. Asossiz, haqoratli yoki takroriy murojaatlar

Tahdid, ta’qib, kamsituvchi haqoratlar, soxta dalillar, bila turib yolg‘on yoki yangi ma’lumotsiz to‘liq ko‘rilgan masalani ko‘p marta takrorlashda yozishma cheklanishi mumkin. Cheklov mutanosib bo‘lishi kerak, masalan, yagona aloqa kanali yoki bir xil xatlarga javobni to‘xtatish.

Cheklovdan oldin vijdonan qat’iyatli tashvish bildirish va suiiste’mol farqlanadi. Noxush tanqid, tilni yaxshi bilmaslik, hissiylik yoki professional huquqiy rasmiylashtirish yo‘qligi mustaqil rad etish asosi emas.

Xatda bir vaqtning o‘zida nomaqbul iboralar va tekshiriladigan muhim muammo bo‘lsa, halollikka oid masala tegishli baholashga yuboriladi. Imkon bo‘lsa, cheklov sabablari va yangi muhim ma’lumotni taqdim etish usuli bildiriladi. Muloqot cheklovi jurnal xatosini yashirish uchun ishlatilmaydi.

25. Qaydlarni saqlash

Tahririyat murojaat, dalillar, yozishmalar, tekshiruv ishtirokchilari, to‘qnashuv va chetlatishlar, qo‘llangan siyosat versiyalari, qarorlar va ularning asoslari, choralar, sanalar hamda ijro bosqichlari haqida himoyalangan qaydlarni saqlaydi. Kirish rol va zarurat bo‘yicha beriladi; mas’ullar va ruxsatlardagi o‘zgarishlar qayd etiladi.

Saqlash hujjatlashtirilgan ma’lumotlar himoyasi qoidalari va materiallar maqsadi hamda xususiyatiga mos muddatlarga muvofiq amalga oshiriladi. Tugallanmagan tekshiruv davomida tegishli qaydlar yo‘q qilinmaydi. Yakunlangach, keyingi saqlash hajmi va zarurati qayta baholanadi; ortiqcha shaxsiy ma’lumotlar muddatsiz saqlanmaydi.

Shaxssizlantirilgan xulosalardan takroriy muammolarni aniqlash, o‘qitish va tartiblarni yaxshilash uchun foydalanish mumkin. Ommaviy hisobot ishtirokchilarni ochiqlamasligi yoki ish tafsilotlari orqali ularning shaxsini tiklashga imkon bermasligi kerak.

26. Tashqi standartlar

Siyosat quyidagi manbalarga tayanadi:

• COPE Core Practices, jumladan Complaints and Appeals — tartiblar shaffofligi va jurnalga doir e’tirozlarni ko‘rib chiqish.
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing — COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma tamoyillari, jumladan shikoyat va apellatsiya tartibini ochiq bayon etish.
• Scopus: Content Policy and Selection — ochiq etik bayonotlar va e’lon qilingan tartiblarga rioya etish.

Ushbu yo‘nalishlar Nashr etikasi, Taqriz, Tahrir hay’ati, Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik, Manfaatlar to‘qnashuvi siyosatlari hamda Mualliflik tamoyillari bilan birga qo‘llanadi. Alohida yangi siyosatlar rasman joriy etilgandan keyin ishlatiladi.

Ko‘rsatilgan muddatlar va odatiy qayta ko‘rib chiqishlar soni jurnal qoidalari bo‘lib, Scopus, Web of Science yoki COPEning universal me’yorlari emas. Havolalar a’zolik, indekslanish yoki tashqi tashkilotga jurnal qarorlarini avtomatik bekor qilish vakolati berilganini anglatmaydi.

27. Siyosatni boshqarish

Tartibni tashkil etish uchun Bosh muharrir javob beradi, uning o‘zi qatnashgan yoki manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan ishlar bundan mustasno. Bunday hollarda belgilangan tartib bo‘yicha mustaqil vakolatli shaxs harakat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ta’sischi va noshir sifatida ilmiy mustaqillikni saqlab, tashkiliy sharoit, xavfsiz saqlash va tegishli qarorlar ijrosini ta’minlaydi.

Siyosat tasdiqlanib, saytda joylashtirilgach kuchga kiradi. Haqiqiy tasdiqlash, kuchga kirish va keyingi o‘zgarish sanalari e’lon qilingan versiyada ko‘rsatiladi. Til versiyalari bir xil yangilanadi; oldingi harakatlarni baholashda o‘sha vaqtdagi tartib hisobga olinadi, jiddiy halollik masalalari esa tekshirilishda davom etadi.

Shikoyat, apellatsiya va qo‘shimcha qayta ko‘rib chiqish uchun aloqa: jurnal saytidagi tahririyatning amaldagi kontaktlari; murojaatni yo‘naltirish uchun ta’sischi va noshirning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Murojaat institut rahbariyati yoki vakiliga taalluqli bo‘lsa, 11–12-bo‘limlar bo‘yicha mustaqil yo‘naltirishni so‘rang va xavfsiz aloqa kelishilguncha sezgir dalillarni yubormang.

Jurnal murojaatchiga ko‘rib chiqish tartibi va aloqa uchun mas’ulni bildiradi. Mustaqil tartib amalda ta’minlanishi kerak: ustidan shikoyat qilingan shaxs ishni nazorat qilishda davom etsa, umumiy manzil yoki rasmiy yo‘naltirishning o‘zi yetarli emas.