1. Mualliflik mezonlari

Muallif sifatida ko‘rsatilish uchun shaxs to‘rtta mezonning barchasiga javob berishi kerak:

1. Tadqiqot konsepsiyasi yoki dizayniga yoxud tadqiqot ma’lumotlari va materiallarini olish, tahlil qilish yoki talqin etishga salmoqli intellektual hissa qo‘shish. Nazariy, sharh va qiyosiy-huquqiy tadqiqotlarda bu dalillashni ishlab chiqish, manbalarni asosli tanlash va tanqidiy tahlil qilish, natijalarni umumlashtirish va talqin etishni o‘z ichiga oladi.
2. Qo‘lyozma matnini yozish yoki uning muhim ilmiy dalillari, usullari, tahlili yoxud xulosalarini mazmunan qayta ishlash.
3. Topshirilgan qo‘lyozmani va nashrga mo‘ljallangan yakuniy talqinni o‘qish hamda ma’qullash.
4. O‘z hissasi uchun javobgarlikni qabul qilish hamda ishning istalgan qismi aniqligi va halolligiga oid masalalarni tegishli tarzda tekshirish va hal etishda hamkorlik qilish.

Har bir muallif o‘z hissasini tushuntira olishi, tadqiqotning boshqa asosiy qismlari uchun kim javob berishini bilishi va hammualliflar ishining halolligiga asosli ishonchga ega bo‘lishi kerak. Mualliflar boshqa ishtirokchilar qo‘llagan har bir maxsus usulni mukammal bilishi shart emas, biroq ishning ishonchliligi haqidagi asosli shubhalarni e’tiborsiz qoldirmasligi kerak.

Birinchi mezonga javob beradigan shaxslarga qo‘lyozmani yozish yoki mazmunan qayta ko‘rib chiqishda qatnashish va yakuniy talqinni ma’qullash uchun haqiqiy imkoniyat berilishi kerak. Tadqiqotchini bunday imkoniyatdan ataylab mahrum etish orqali mualliflikdan chiqarish mumkin emas. Bu, ayniqsa, doktorantlar, yosh tadqiqotchilar, mahalliy tadqiqotchilar va dala tadqiqoti ishtirokchilariga taalluqlidir.

2. Mualliflik uchun yetarli bo‘lmagan hissa

Quyidagi faoliyat turlari o‘z-o‘zicha, 1-bo‘limdagi barcha mezonlar bajarilmasa, mualliflik uchun yetarli emas:

• moliyalashtirish, grant yoki boshqa moddiy yordam taqdim etish;
• umumiy ma’muriy boshqaruv, bevosita xizmat rahbarligi yoki muassasaga rahbarlik qilish;
• uskunalar, dasturiy ta’minot, bino, arxivlar yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini taqdim etish;
• huquqni muhofaza qilish organlari, sudlar, jazoni ijro etish muassasalari yoki tadqiqot ishtirokchilariga kirish imkoniyatini tashkil etish;
• salmoqli intellektual hissasiz ma’lumotlarni mexanik kiritish, yozuvlarni matnga ko‘chirish yoki boshqa odatiy texnik ishlar;
• mazmunli ilmiy qayta ishlashsiz korrektura, havolalarni rasmiylashtirish, odatiy til tahriri yoki tarjima;
• ilmiy mazmunga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydigan umumiy maslahatlar;
• professional xizmatlar uchun to‘lov qilish yoki mualliflik mezonlariga mos hissasiz bunday xizmatlarni ko‘rsatish.

Ma’lumotlarni olishga salmoqli hissa, jumladan, intervyu yoki kuzatuvlarni ishlab chiqish va o‘tkazish yoxud tanlanmani shakllantirish yondashuvini asoslash birinchi mezonga mos kelishi mumkin. Mualliflik uchun qolgan uchta mezon ham bajarilishi kerak. Barcha mezonlar bajarilgan bo‘lsa, ish uchun haq to‘lanishi yoki ishtirokchining kasbiy maqomi uni mualliflikdan mahrum qilmaydi.

Jinoyat ishlari materiallari, idoraviy statistika yoki muassasalardan foydalanish imkoniyati rahbar yoki vositachini zarur ilmiy hissasiz mualliflar qatoriga kiritish shartiga bog‘lanmasligi kerak.

3. Mualliflikka oid yo‘l qo‘yilmaydigan amaliyotlar

Jurnal quyidagilarga yo‘l qo‘ymaydi:

• faxriy yoki mehmon mualliflik — shaxsni lavozimi, obro‘si yoki nashrga taxmin qilinayotgan ta’siri sababli kiritish;
• sovg‘a mualliflik — zarur hissasiz shaxsni xizmat evaziga, o‘zaro mualliflik yoki shaxsiy munosabatlar sababli kiritish;
• yashirin mualliflik — mualliflik mezonlariga javob beradigan shaxsni kiritmaslik yoki matnni yozgan professional mutaxassisning salmoqli rolini yashirish;
• mualliflar ro‘yxatidagi o‘rinni sotib olish, sotish, boshqa shaxsga berish yoki reklama qilish;
• ilmiy rahbar, buyurtmachi, mansabdor yoki boshqa shaxsni majburan kiritish;
• shaxsni uning xabari va roziligisiz ko‘rsatish, boshqa shaxs nomidan chiqish yoki soxta mualliflik.

Qoidabuzarlikning asosli alomatlari bo‘lsa, tahririyat ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi va tushuntirish so‘rashi mumkin. Tasdiqlangan qoidabuzarliklar 17, 21 va 22-bo‘limlarga muvofiq mutanosib choralarga olib keladi; shubhaning o‘zi qoidabuzarlikni isbotlamaydi.

4. Mualliflarning hissasi

Har bir qo‘lyozma, jumladan, bitta muallifning ishi uchun ham mualliflar hissasi to‘g‘risidagi bayonot talab etiladi. U haqiqiy ishtirokni aks ettirishi va barcha mualliflar tomonidan kelishilgan bo‘lishi kerak. Tegishli rollar qo‘llanishi mumkin bo‘lgan hollarda bayonotni tuzish uchun CRediT — tadqiqot ishtirokchilari rollari tasnifi ishlatiladi:

• Konsepsiyani ishlab chiqish — tadqiqot g‘oyasi va maqsadlarini shakllantirish.
• Ma’lumotlarni boshqarish — tadqiqot ma’lumotlarini tayyorlash, hujjatlashtirish, tartibga solish va saqlab borish.
• Formal tahlil — ma’lumotlar va materiallarga tahliliy usullarni qo‘llash.
• Moliyalashtirishni jalb etish — loyiha uchun moliyaviy yordam olish.
• Tadqiqotni o‘tkazish — tadqiqot tartib-taomillarini bajarish va ma’lumotlar yoki dalillarni olish.
• Metodologiya — usullar, tadqiqot dizayni yoki modellarni ishlab chiqish.
• Loyihani boshqarish — tadqiqotni muvofiqlashtirish va tashkil etish.
• Resurslar — zarur materiallar, vositalar yoki foydalanish imkoniyatini taqdim etish.
• Dasturiy ta’minot — kodni ishlab chiqish, amalga oshirish va sinash.
• Ilmiy rahbarlik — tadqiqotga ilmiy ustozlik va rahbarlik qilish.
• Validatsiya — natijalar, usullar va, tegishli hollarda, takror hosil qilish imkoniyatini tekshirish.
• Vizuallashtirish — ma’lumotlar va natijalarning mazmunli vizual tasvirlarini tayyorlash.
• Yozish — dastlabki matn — qo‘lyozmaning dastlabki matnini tayyorlash.
• Yozish — qayta ko‘rib chiqish va tahrirlash — qo‘lyozmaning ilmiy mazmunini muallif sifatida tanqidiy qayta ishlash; bu rol jurnal uchun tashqi taqriz berishni anglatmaydi.

Bir shaxs bir nechta rolni bajarishi, bir rolni esa bir nechta ishtirokchi bo‘lishib bajarishi mumkin. Rollarni to‘qib chiqarish yoki barcha 14 rolni rasmiyatchilik uchun belgilash mumkin emas. CRediT hissani tavsiflaydi va mualliflik mezonlarini almashtirmaydi: moliyalashtirish, resurslar yoki boshqaruvning o‘zi mualliflar ro‘yxatiga kirish huquqini bermaydi.

Ismlar yoki bosh harflar ishtirokchilarni aniq ajratib ko‘rsatishi kerak. Teng hissa, birgalikdagi birinchi mualliflik yoki qo‘shma ilmiy rahbarlik faqat kelishilgan va haqqoniy bayonot asosida ko‘rsatiladi. Ikki tomonlama anonim taqriz vaqtida mualliflarni aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlar anonimlashtirilgan qo‘lyozmadan alohida topshiriladi; nashr etilgan maqoladagi hissa bayonotida mualliflarning ismlari ko‘rsatiladi.

5. Mualliflarni ko‘rsatish tartibi

Mualliflar qo‘lyozmani topshirishdan oldin mualliflar tarkibi va ismlar tartibini kelishib oladi hamda haqiqiy hissa o‘zgargani sari kelishuvni qayta ko‘rib chiqadi. Bu kelishuvlarni tadqiqot boshidan hujjatlashtirish ma’qul. Birinchi yoki oxirgi o‘rin ilmiy rahbar, eng yuqori lavozimdagi xodim yoki grant oluvchiga avtomatik ravishda berilmaydi.

Jurnal tadqiqot guruhi o‘rniga mualliflar tartibini belgilamaydi va ismning joylashuvini rolning universal belgisi deb hisoblamaydi. Zarur hollarda mualliflar tartib tamoyilini, masalan, alifbo yoki hissa bo‘yicha joylashtirishni va teng ishtirok haqidagi kelishilgan bayonotni tushuntiradi. Topshirishdan keyingi o‘zgarishlar 15–17-bo‘limlarga muvofiq amalga oshiriladi.

6. Yozishmalar uchun mas’ul muallifning majburiyatlari

Yozishmalar uchun mas’ul muallif qo‘lyozmani topshirish, taqriz, nashrga tayyorlash va nashrdan keyingi davrda asosiy aloqa shaxsidir. Uning majburiyatlari:

• mualliflik mezonlariga muvofiqlikni tekshirish, ularga javob beradigan hech bir ishtirokchi asossiz chiqarib tashlanmaganiga ishonch hosil qilish va tarkib hamda ismlar tartibiga barcha mualliflarning roziligini olish;
• ismlar, tashkilotga mansublik, aloqa ma’lumotlari va taqdim etilgan identifikatorlarning aniqligini ta’minlash;
• hissa, moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi, tadqiqot etikasi va sun’iy intellektdan foydalanish haqidagi kelishilgan bayonotlarni to‘plash;
• muhim tahririy xabarlar, taqrizchilar izohlari va taklif etilgan o‘zgarishlarni hammualliflarga yetkazish;
• tuzatishlar va izohlarga javoblarni muvofiqlashtirish, barcha mualliflarning yakuniy talqinni ma’qullashini ta’minlash;
• tahririyat so‘rovlariga o‘z vaqtida javob berish va nashrdan keyingi masalalarni ko‘rib chiqishda ko‘maklashish;
• xatolar, mualliflik nizosi yoki taqdim etilgan bayonotlarning ishonchliligiga ta’sir qiladigan holatlar haqida tahririyatni xabardor qilish.

Ma’muriy vazifalar tahririyatni xabardor qilgan holda hammuallif yoki vakolatli yordamchiga topshirilishi mumkin, biroq yozishmalar uchun mas’ul muallif va boshqa mualliflarning majburiyatlari saqlanadi. Tahririyat istalgan hammuallif bilan bevosita bog‘lanishi mumkin; yozishmalar uchun mas’ul muallif bunday aloqani taqiqlay olmaydi.

7. Barcha mualliflarning majburiyatlari

Har bir muallif o‘z hissasi haqidagi bayonotning aniqligi uchun javob beradi, butun qo‘lyozmani o‘qiydi, topshirilgan va yakuniy matnlarni ma’qullaydi hamda tegishli moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlarni oshkor etadi. Hammuallifning xabari va roziligisiz qo‘lyozma topshirish mumkin emas.

Barcha mualliflar ilmiy masalalarni tekshirishda hamkorlik qilishi, ruxsat etilgan doirada tasdiqlovchi materiallarni taqdim etishi va muhim xatolar haqida xabar berishi shart. Javobgarlik maqola qabul qilinganidan, muassasa o‘zgarganidan yoki moliyalashtirish tugaganidan keyin ham davom etadi. Ishning istalgan qismiga oid asosli shubhalar yuzaga kelganda mualliflar ularni tekshirish va ilmiy nashr qaydini tegishli tarzda tuzatishga ko‘maklashadi.

8. Guruh va konsorsium muallifligi

Qo‘lyozma tadqiqot guruhi yoki konsorsium nomidan topshirilganda guruh nomi, yozishmalar uchun mas’ul muallif va mualliflik javobgarligini qabul qiladigan aniq shaxslar ko‘rsatilishi kerak. Muallif deb belgilangan har bir shaxs 1-bo‘lim talablariga javob berishi shart; guruhga a’zolikning o‘zi yetarli emas.

Mualliflar bilan hissasi mualliflik maqomisiz e’tirof etilgan ishtirokchilar ajratilishi kerak. Yozishmalar uchun mas’ul muallif kelishilgan ro‘yxat va hissa bayonotlarini taqdim etadi. Alohida shaxslar haqidagi ma’lumotlar maqolaga kiritiladi va platforma hamda metama’lumot formatlari imkon bergan darajada bibliografik qaydlarga uzatiladi. Jurnal barcha tashqi bazalarda guruh muallifligi bir xil aks etishini kafolatlay olmaydi.

9. Minnatdorlik

«Minnatdorlik» bo‘limida mualliflikning barcha mezonlariga javob bermaydigan shaxslarning texnik, tashkiliy, tilga oid, maslahat yoki boshqa yordami e’tirof etiladi. Matn yozishdagi salmoqli professional yordam va uning moliyalashtirish manbai, ishtirokchi muallif bo‘lmasa ham, oshkor etilishi kerak.

Shaxsning ismini ko‘rsatishdan oldin uning roziligi olinishi va yordam tavsifi kelishilishi kerak. Minnatdorlik xulosalar ma’qullangani haqidagi yolg‘on taassurotni yaratmasligi kerak. Intervyu ishtirokchilari, jabrlanuvchilar, mahkumlar, axborot beruvchilar va boshqa tadqiqot ishtirokchilarining shaxsi faqat ishtirokini e’tirof etish maqsadida ochilmaydi, agar bu rozilik shartlari, maxfiylik yoki xavfsizlikni buzsa.

10. Ma’lumotlarni oshkor etish va majburiy bayonotlar

Qo‘lyozma bilan birga tadqiqotga tegishli quyidagi bayonotlar taqdim etilishi kerak:

• mualliflarning hissasi;
• moliyalashtirish, grantlar va homiy yoki buyurtmachining roli, jumladan, dizayn, ma’lumotlardan foydalanish, tahlil va nashr etish qaroriga ta’siri;
• moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlar to‘qnashuvi yoki ularning yo‘qligi;
• etik ma’qullash, undan ozod etish yoki tartib-taomilning qo‘llanmasligi haqidagi asosli tushuntirish;
• ishtirok etishga rozilik va, zarur hollarda, shaxsni aniqlashga imkon beruvchi materiallarni nashr etishga alohida rozilik;
• ma’lumotlar, kod va tadqiqot materiallaridan foydalanish imkoniyati;
• 14-bo‘limga muvofiq sun’iy intellektdan foydalanish.

Moliyalashtirishning yo‘qligi yoki talabning qo‘llanmasligi tegishli izoh bilan aniq ko‘rsatilishi kerak. Mualliflar ishga ta’sir qiladi deb asosli ravishda qabul qilinishi mumkin bo‘lgan holatlarni, jumladan, o‘rganilayotgan organda ishlash, muhokama qilinayotgan ishda ekspert sifatida qatnashish yoki muassasa buyurtmasiga ko‘ra tadqiqot o‘tkazishni oshkor etadi. Bunday aloqa o‘z-o‘zidan nashrga to‘sqinlik qilmaydi.

11. Ma’lumotlar, kod va materiallarning shaffofligi

Mualliflar qaysi ma’lumotlar, kod, kodlash sxemalari, so‘rov vositalari, protokollar va boshqa materiallar tekshirish uchun mavjudligini, qayerda saqlanishini va foydalanish shartlarini bayon qiladi. Ochiq joylashtirish uchun doimiy identifikatorli ishonchli repozitoriydan foydalanish ma’qul. Yangi ma’lumotlar yaratilmaydigan tadqiqotlarda manbalar xususiyati va ma’lumotlar mavjudligi bayonotining qo‘llanishi tushuntirilishi kerak.

Shaffoflik shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish, intervyu maxfiyligi, uchinchi shaxslar huquqlari, etik majburiyatlar yoki amaldagi foydalanish cheklovlarini bekor qilmaydi. Kriminologik tadqiqotlarda jinoyat ishlari materiallari hamda jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar, mahkumlar, xodimlar va axborot beruvchilar haqidagi ma’lumotlar alohida himoya qilinishi kerak. Anonimlashtirish shaxsni qayta aniqlash xavfi hisobga olingan holda baholanadi.

Ochiq joylashtirish imkoni bo‘lmasa, mualliflar aniq cheklovni va ruxsat etilgan nazoratli foydalanish imkoniyatlarini tushuntiradi. Tahririyat kelishilgan himoyalangan kanal orqali mutanosib tasdiqlovchi dalillarni so‘rashi mumkin. Materiallardan foydalanish imkoni yo‘q bo‘lsa, ularni ochiq mavjud deb ko‘rsatish yoki cheklangan axborotni zarur asos va ruxsatlarsiz oshkor etish mumkin emas.

12. Tashkilotga mansublik

Tashkilotga mansublik ish bajarilgan yoki salmoqli ilmiy yordam ko‘rsatilgan tashkilotni bildiradi. Bir nechta tashkilot faqat har biri tadqiqot bilan haqiqiy aloqaga ega bo‘lganda ko‘rsatiladi. Moliyalashtiruvchi tomon yordam manbai sifatida oshkor etiladi va avtomatik ravishda muallifning tashkiloti sifatida ko‘rsatilmaydi.

Muallif boshqa muassasaga o‘tganda joriy manzil qo‘shilishi mumkin; tadqiqot paytidagi tashkilotga mansublik reyting yoki hisobot maqsadida qayta yozilmasligi kerak. Soxta mansublik va tashkilotni haqiqiy asossiz ko‘rsatish mumkin emas. Nashrdan keyin faktik xatolar ilmiy nashr qaydining ishonchliligi va maxfiylik talablariga muvofiq tuzatiladi.

13. Mualliflarni identifikatsiya qilish

Jurnal har bir muallifga o‘ziga tegishli ORCID iDni ko‘rsatishni qat’iy tavsiya etadi. Platformada bunday imkoniyat mavjud bo‘lsa, ORCID autentifikatsiyasi bilan integratsiya qo‘llanadi. ORCID iD hissa va rozilikni tekshirish o‘rnini bosmaydi; taqdim etilgan Scopus va Web of Science identifikatorlari ham bu holatlarni o‘z-o‘zicha tasdiqlamaydi.

Ismlar, transliteratsiya, tashkilotga mansublik va aloqa ma’lumotlari aniq hamda o‘zaro mos bo‘lishi kerak. Boshqa shaxsning identifikatoridan foydalanish, soxta shaxs yaratish yoki boshqa muallif hisobidan ruxsatsiz foydalanish mumkin emas. Tahririyat alohida aloqa orqali shaxs va tashkilotga mansublikni mutanosib tarzda tekshirishi mumkin. Muayyan tekshiruv uchun zarur bo‘lmagan hujjatlar so‘ralmaydi.

14. Sun’iy intellektdan foydalanish

Sun’iy intellekt tizimlari, til modellari, chat-botlar va boshqa dasturiy vositalar muallif yoki hammuallif bo‘la olmaydi, chunki ular nashrga rozilik bera olmaydi yoki mualliflik javobgarligini qabul qila olmaydi. Vosita ishlatish insonni mazmun, manbalar, hisob-kitoblar, kod va materiallardan qonuniy foydalanishni tekshirish majburiyatidan ozod etmaydi.

Matn yozish, tarjima, dasturlash yoki tadqiqot tahlili uchun generativ sun’iy intellektdan foydalanish qo‘lyozmaning tegishli bo‘limida va topshirish vaqtida oshkor etilishi kerak: vosita, versiya yoki foydalanish sanasi, maqsad, yordamning xususiyati va inson tekshiruvi usuli ko‘rsatiladi. Tadqiqot jarayonida foydalanish usullar bo‘limida ham bayon etiladi. Mazmun yaratmasdan odatiy imlo tekshiruvi alohida bayonotni talab qilmaydi.

Soxta manbalar, empirik kuzatuvlarni sun’iy yaratilgan ma’lumotlar bilan almashtirish, muhim cheklovlarni yashirish va shaxsga doir yoki cheklangan materiallarni vakolatsiz tashqi xizmatlarga uzatish mumkin emas. «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot» qo‘llanadi; sun’iy intellekt bo‘yicha alohida siyosat tasdiqlanib, e’lon qilinganidan keyin qo‘llanadi.

15. Qo‘lyozma qabul qilinishidan oldin mualliflikni o‘zgartirish

Qo‘lyozma topshirilgandan keyin mualliflarni qo‘shish yoki chiqarish, ismlar tartibini yoki tegishli hissa bayonotlarini o‘zgartirish yetarli asos va hujjatlashtirilgan rozilikni talab qiladi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif, imkon qadar qo‘lyozma qabul qilinishidan oldin, quyidagilarni o‘z ichiga olgan so‘rov yuboradi:

1. O‘zgarish sababi va to‘g‘ri mualliflar ro‘yxati nega ilgari taqdim etilmagani haqidagi tushuntirish.
2. Taklif etilayotgan to‘liq mualliflar ro‘yxati va yangilangan hissa bayonoti.
3. Barcha amaldagi mualliflar hamda qo‘shilayotgan yoki chiqarilayotgan har bir shaxsning yozma roziligi.
4. Taklif etilayotgan ro‘yxatdagi har bir muallif mezonlarga javob berishi va qo‘lyozmaning tegishli talqinini ma’qullashi haqidagi tasdiq.

Tahririyat har bir shaxsdan bevosita tasdiq so‘rashi va qo‘lyozma bo‘yicha ishni to‘xtatib turishi mumkin. Qarorni bosh muharrir, manfaatlar to‘qnashuvida esa vakolatli mustaqil muharrir qabul qiladi. Asos yetarli bo‘lmasa yoki rozilik tasdiqlanmasa, o‘zgarish ma’qullanmaydi; nizo 21-bo‘limga muvofiq ko‘rib chiqiladi. Hammuallifni chiqarish uchun yozishmalar uchun mas’ul muallifning bayonoti yolg‘iz o‘zi yetarli emas.

16. Qo‘lyozma qabul qilinganidan keyin mualliflikni o‘zgartirish

Qabuldan keyingi o‘zgarishlarga faqat alohida, hujjatlashtirilgan holatlarda ruxsat beriladi va ular 15-bo‘lim talablariga javob berishi kerak. Tekshiruv tugaguniga qadar nashr kechiktirilishi mumkin. Nashr maqomini oshirish, ma’muriy talabni bajarish yoki zarur hissasiz ilmiy rahbarni qo‘shish istagi asosli sabab hisoblanmaydi.

Mualliflar ro‘yxatidagi o‘zgarish hissani qayta baholash, matnni va tegishli etik bayonotlarni qayta ma’qullashni talab qilishi mumkin. To‘lov ham, sonni chiqarish muddati yaqinlashgani ham bu tekshiruvni almashtirmaydi. Korrektura vaqtida xabar bermasdan ismlarni o‘zgartirish mumkin emas.

17. Nashrdan keyin mualliflikni o‘zgartirish

Mualliflar tarkibi, tartibi yoki hissaning mazmunli tavsifidagi asosli o‘zgarish maqola bilan bog‘langan tuzatish bildirishnomasi orqali qayd etiladi. Tahririyat dalillar va roziliklarni tekshiradi, o‘z nazoratidagi talqinlar hamda metama’lumotlarni yangilaydi va tuzatilgan axborotni tegishli ro‘yxatdan o‘tkazish hamda axborot xizmatlariga yuboradi. Tashqi bazalardagi yangilanishlar ushbu xizmatlarning tartiblariga bog‘liq.

Nizoni hal qilish uchun vakolatli tashkilot xulosasi talab etilishi mumkin. Agar xulosa tuzatish zarurligini belgilasa, tahririyat dalillar va tegishli shaxslarning pozitsiyalarini ko‘rib chiqadi; yakdillik yo‘qligi aniqlangan xato cheksiz muddat saqlanishi kerakligini anglatmaydi. Qarorlar va ularning asoslari ortiqcha shaxsiy axborotni oshkor etmasdan hujjatlashtiriladi.

Ishning ishonchliligi yoki etik maqbulligiga shubha qilish uchun asos bo‘lmasa, mualliflik nizosining o‘zi odatda retraksiyani emas, mualliflik qaydini tuzatishni talab qiladi. Tasdiqlangan qoidabuzarlik xususiyati yoki hal etilmagan muhim noaniqlik bunday chora uchun alohida asos yaratsa, retraksiya yoki xavotir bildiruvchi bayonot ko‘rib chiqiladi. Aynan bir shaxsning ismini o‘zgartirish 18-bo‘lim bilan tartibga solinadi.

18. Muallif ismini o‘zgartirish

Muallif nashr etilgan maqola va tegishli metama’lumotlarda o‘z ismini o‘zgartirishni so‘rashi mumkin. Bu aynan bir shaxsni identifikatsiya qilishga taalluqli bo‘lib, muallifni qo‘shish, chiqarish yoki almashtirish hisoblanmaydi. Shaxsiy sababni oshkor etish va hammualliflar roziligi odatda talab qilinmaydi.

Tahririyat murojaatchining shaxsini maxfiy va mutanosib tarzda tekshiradi. Rasmiy hujjatlar avtomatik ravishda talab etilmaydi. Muallif bilan kelishilgan holda jurnal nazoratidagi elektron talqinlar va metama’lumotlar yangilanadi; shaxsiy hayotni himoya qilish zarur bo‘lsa, o‘zgarish avvalgi va hozirgi ismni bog‘lovchi ochiq bildirishnomasiz amalga oshirilishi mumkin.

Jurnal mavjud yangilanishlarni tashqi xizmatlarga uzatadi, biroq tarqatilgan bosma nusxalar, uchinchi tomon nusxalari, keshlar yoki barcha bibliografik bazalarda o‘zgarishni kafolatlay olmaydi. Avvalgi ism va o‘zgarish sabablari zarur hamda kelishilgan hajmdan tashqari oshkor etilmaydi.

19. Vafot etgan yoki muloqot qilish imkoniyatini yo‘qotgan mualliflar

Vafot etish yoki muloqot qilish imkoniyatini yo‘qotish zarur hissa qo‘shgan shaxsni mualliflikdan chiqarish uchun avtomatik asos bo‘lmaydi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif tahririyatni xabardor qiladi va bajarilgan ish, matn tayyorlashdagi ishtirok hamda rozilikning mavjud dalillari haqida ishonchli ma’lumot taqdim etadi.

Shaxs avvalgi talqinni ma’qullagan, biroq yakuniy o‘zgarishlarni ma’qullay olmagan bo‘lsa, holatlar alohida ko‘rib chiqiladi. Hissa va nashrda qatnashishning avval bildirilgan niyati yetarlicha tasdiqlansa, muharrir mualliflikni saqlashga ruxsat berishi mumkin; qolgan mualliflar yakuniy talqin va keyingi o‘zgarishlar uchun javobgarlikni qabul qiladi. Vafot etgan yoki aloqa qilib bo‘lmaydigan shaxsga u bermagan ma’qullashni nisbat berish mumkin emas.

Zarurat bo‘lsa, maxfiylikka rioya etgan holda tegishli izoh qo‘shilishi mumkin. Hammuallif yoki qarindosh ushbu shaxsning o‘rniga imzo qo‘ya olmaydi; odatiy rozilik tartibining cheklovlari va qaror hujjatlashtiriladi.

20. Maxfiylik

Mualliflar ko‘rib chiqish davomida olingan maxfiy tahririy yozishmalar, taqrizchilar haqidagi axborot va nashr etilmagan materiallarni himoya qiladi. Hammualliflarga berish qo‘lyozma ustida ishlash uchun zarur hajmda ruxsat etiladi. Boshqa oshkor etish tegishli asosga ega bo‘lishi va tahririy shartlar hamda ishtirokchilar huquqlariga rioya qilishi kerak.

Mualliflar anonim taqrizchi shaxsini aniqlashga urinmasligi, unga bosim o‘tkazmasligi, tahririy jarayondan tashqarida u bilan bog‘lanmasligi yoki muammo haqida halol niyat bilan xabar bergan shaxsdan o‘ch olmasligi kerak. Dastlabki shikoyatda himoyalanmagan jinoyat ishlari materiallari yoki ishtirokchilarni aniqlashga imkon beruvchi axborot bo‘lmasligi kerak.

Preprint yoki ilgari ochiq bo‘lgan boshqa talqin topshirish vaqtida oshkor etilishi kerak. Joylashtirish va tarqatish shartlari jurnalning tegishli qoidalari bilan tartibga solinadi; mualliflar ochiq talqin amalda taqriz anonimligini cheklashi mumkinligini hisobga olishi kerak.

21. Mualliflik nizolari

Tahririyat adolatli tartibni ta’minlaydi, biroq bahsli haqiqiy hissani aniqlashda vakolatli muassasalarni almashtirmaydi va huquqiy nizolarni hal qilmaydi. Ishtirokchilardan o‘z pozitsiyalari, voqealar ketma-ketligi, kelishuvlar va tegishli dalillarni taqdim etish so‘raladi.

Nizo hal etilmasa, ko‘rib chiqish yoki nashr to‘xtatib turilishi va masala ishtirokchilar muassasalaridagi tadqiqot halolligi uchun mas’ullarga yoki boshqa vakolatli mustaqil organga yuborilishi mumkin. Muassis rahbariyati yoki xodimlariga aloqador masalalar Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatidagi mustaqil ko‘rib chiqish tartibiga muvofiq hal etiladi.

Tahririyat qo‘lyozma va ilmiy nashr qaydi bo‘yicha qarorni mavjud dalillar hamda tegishli tekshiruv natijalariga asoslanib qabul qiladi. Nizoni hal etish imkoni bo‘lmasa, nashr etilmagan qo‘lyozmani ko‘rib chiqish sabablar ko‘rsatilgan holda tugatilishi mumkin. Shikoyatlar va apellyatsiyalar «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot»ga muvofiq ko‘rib chiqiladi; manfaatlar to‘qnashuvi mavjud shaxslar o‘z ishlari bo‘yicha qaror qabul qilmaydi.

22. Mualliflik qoidabuzarligiga oid shubhalar

Murojaatni tekshirish uchun tahririyat alohida rozilik tasdiqlari, hissa tavsiflari, qo‘lyozma talqinlari, tadqiqot qaydlari, professional yordam haqidagi ma’lumotlar va muassasa javoblarini so‘rashi mumkin. So‘rovlar mutanosib bo‘lishi kerak; maxfiy axborot himoyalangan holda faqat zarur materiallar taqdim etiladi.

Tegishli shaxslarga javob berish imkoniyati beriladi. Axborot barvaqt ochiq ayblovlarsiz, maxfiy ko‘rib chiqiladi. Murojaatchining anonimligi aniq va tekshiriladigan xabarni o‘z-o‘zidan asossiz qilmaydi; bila turib yolg‘on ayblovlar ham mumkin emas.

Natijalarga qarab choralar hissa bayonotini tuzatish, qo‘lyozmani rad etish, nashrdan keyingi tuzatish, xavotir bildiruvchi bayonot, retraksiya yoki masalani vakolatli tashkilotga yuborishni o‘z ichiga olishi mumkin. Kelgusida qo‘lyozma topshirishga qo‘shimcha cheklovlar yoki tahririy vazifadan ozod etish muddat, qayta ko‘rib chiqish shartlari va apellyatsiya imkoniyatini ko‘rsatadigan asoslantirilgan hamda mutanosib qarorni talab qiladi. Avtomatik muddatsiz sanksiyalar qo‘llanmaydi.

23. Tashqi standartlar

Siyosat ilmiy nashrlarga oid quyidagi manbalarga tayanadi:

• ICMJE: mualliflar va boshqa ishtirokchilarning rolini belgilash — mazkur siyosatda kriminologik tadqiqotlar xususiyati hisobga olingan holda qabul qilingan mualliflik mezonlari va javobgarlikka yondashuv.
• CRediT — tadqiqot ishtirokchilari rollari tasnifi — tadqiqot hissalarini tavsiflash.
• COPEning asosiy amaliyotlari — mualliflik, qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish va ilmiy nashr qaydini himoya qilish bo‘yicha tavsiyalar.
• Ilmiy nashrlarda shaffoflik va ilg‘or amaliyot tamoyillari — COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma tamoyillari, jumladan, shaffof siyosatlar va murojaatlarni ko‘rib chiqish tartiblari.

Ushbu manbalar jurnalning «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot» hujjati, Taqriz siyosati hamda Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bilan birgalikda qo‘llanadi. Tavsiyalarga havolalar tegishli tashkilotlarga a’zolikni yoki Scopus, Web of Science yoxud DOAJda indekslanishni anglatmaydi.

24. Siyosatni boshqarish

Siyosatni qo‘llash uchun bosh muharrir javob beradi; manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, vakolatlar belgilangan tartibda mustaqil muharrirga topshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti muassis va nashriyot sifatida tashkiliy ko‘mak, qaydlarni himoyalangan holda saqlash va tegishli tahririy qarorlarni amalga oshirishni tahririy mustaqillik saqlangan holda ta’minlaydi.

Siyosat tegishli tartibda tasdiqlanib, saytda joylashtirilganidan keyin kuchga kiradi. Tasdiqlash, kuchga kirish va keyingi o‘zgartirish sanalari nashr etilgan talqinda ko‘rsatiladi. Mazmunli o‘zgarishlar hujjatlashtiriladi va barcha til talqinlarida izchil aks ettiriladi; oldingi nashrlarga amalda o‘tkazilmagan tartib-taomillar nisbat berilmaydi.

Mualliflik bo‘yicha savollar: jurnal saytidagi amaldagi tahririyat aloqa ma’lumotlaridan foydalaning. Murojaatni tahririyatga yetkazish uchun muassis va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Xat mavzusida «Mualliflik — Kriminologik faoliyat» hamda mavjud bo‘lsa, qo‘lyozma raqami yoki DOI ko‘rsatiladi. Maxfiy dalillar himoyalangan usul kelishilganidan keyin taqdim etiladi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi; ko‘rib chiqish uzoq davom etsa, ishning borishi haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda bir marta ma’lumot beriladi. Bular aloqa uchun mo‘ljal muddatlar bo‘lib, tekshiruv shu davrlarda tugashini kafolatlamaydi. Apellyatsiyalar va mustaqil ko‘rib chiqish jurnalning tegishli etika va boshqaruv siyosatlariga muvofiq amalga oshiriladi.