1. Taqrizdan o‘tkaziladigan materiallar

Quyidagi materiallar tashqi taqrizdan o‘tkaziladi:

• original empirik tadqiqotlar;
• nazariy va metodologik maqolalar;
• sharh maqolalari, jumladan, tizimli sharhlar va metatahlillar;
• qiyosiy va qiyosiy-huquqiy tadqiqotlar;
• qisqa ilmiy xabarlar;
• amaliy kriminologiya, huquqbuzarliklarning oldini olish va unga yaqin ijtimoiy hamda huquqiy fanlar sohasidagi mustaqil ilmiy natijalarni o‘z ichiga olgan boshqa materiallar.

Tadqiqot qo‘lyozmasi nashrga qabul qilinishi uchun tahririyat mazmunli va qaror qabul qilish uchun yaroqli deb topgan kamida ikkita mustaqil tashqi taqriz olinishi kerak. Bitta mutaxassisning qo‘lyozmaning turli versiyalariga bergan ikkita xulosasi ikkita mustaqil taqriz hisoblanmaydi.

Tahririyat maqolalari, kitoblarga taqrizlar, mustaqil tadqiqot natijalarini o‘z ichiga olmagan xatlar va izohlar, e’lonlar, tuzatishlar hamda maqolani qaytarib olish haqidagi bildirishnomalar tashqi taqriz o‘rniga tahririy baholashdan o‘tkazilishi mumkin. Xat, izoh yoki boshqa material original ilmiy natijalarni o‘z ichiga olsa, rukn nomidan qat’i nazar, unga tashqi taqrizlash tartibi qo‘llaniladi.

Faqat tahririy baholashdan o‘tgan material nashr etilganda ushbu baholashning xususiyati aniq ko‘rsatiladi. Bunday material standart tashqi taqrizdan o‘tgan deb belgilanmaydi.

2. Taqrizlash modeli va anonimlashtirish

Jurnal ikki tomonlama anonim taqrizlash — double-anonymous / double-blind peer review modelidan foydalanadi:

• mualliflarning shaxsi taqrizchilarga oshkor etilmaydi;
• taqrizchilarning shaxsi mualliflarga oshkor etilmaydi;
• muharrir malaka va manfaatlar to‘qnashuvini tekshirish uchun ishtirokchilarning shaxsini biladi;
• taqriz xulosalari maqola bilan birga nashr etilmaydi;
• mualliflar va taqrizchilar o‘rtasidagi muloqot tahririyat orqali amalga oshiriladi.

Mualliflar ism-familiyalar, tashkilotlar, aloqa ma’lumotlari va zarur deklaratsiyalarni o‘z ichiga olgan titul sahifasini alohida, anonimlashtirilgan qo‘lyozmani esa alohida taqdim etadi. Shaxsni aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar ilovalar, fayl nomlari va xususiyatlari, izohlar, o‘zgartirishlar tarixi hamda taqrizchi foydalanishi mumkin bo‘lgan repozitoriy sahifalaridan ham olib tashlanadi.

Ilmiy baholash uchun zarur bo‘lgan etik ma’qullash, moliyalashtirish va ma’lumotlarni olish shartlari haqidagi ma’lumotlar ko‘rib chiqishdan chiqarib tashlanmaydi: tahririyatga to‘liq variant, taqrizchilarga esa yetarli mazmun saqlangan va shaxsni aniqlashga imkon beruvchi rekvizitlari vaqtincha yashirilgan versiya taqdim etiladi. Nashrdan oldin zarur ma’lumotlar tiklanadi.

Mualliflarning o‘z nashrlariga havolalar mualliflikni oshkor qiluvchi iboralarsiz, betaraf tarzda rasmiylashtiriladi. Ilmiy jihatdan zarur manbalar faqat anonimlikni saqlash uchun olib tashlanmaydi. Qiyinchilik tug‘ilganda anonimlashtirish usuli tahririyat bilan kelishiladi.

Muallifni preprint, ochiq ma’lumotlar to‘plami, konferensiya materiallari yoki tadqiqotning o‘ziga xos xususiyatlari orqali aniqlash mumkin bo‘lsa, to‘liq anonimlik kafolatlanmaydi. Taqrizchi muallifning shaxsini aniqlashga ataylab urinmasligi kerak. Muallifning shaxsi ma’lum bo‘lib qolsa, taqrizchi ehtimoliy manfaatlar to‘qnashuvi haqida muharrirga xabar beradi; shaxsning aniqlanishi o‘z-o‘zidan ko‘rib chiqish avtomatik ravishda to‘xtatilishini anglatmaydi.

3. Dastlabki tahririy baholash

Tashqi taqrizchilarni taklif qilishdan oldin Bosh muharrir yoki tayinlangan mas’ul muharrir quyidagilarni tekshiradi:

• maqsadlar, mavzu doirasi va qabul qilinadigan material turlariga muvofiqlik;
• taqdim etilgan materiallar to‘liqligi va rasmiylashtirish talablariga rioya etilishi;
• aniq tadqiqot savoli va mustaqil ilmiy hissaning mavjudligi;
• manbalar, usullar, natijalar va cheklovlar ekspert bahosi uchun yetarli darajada tavsiflangani;
• mualliflik, moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi va ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi axborot;
• zarur hollarda etik ma’qullash, rozilik va ruxsatlar yoki ularning talab etilmasligi asoslari;
• tadqiqot ishtirokchilari va foydalanish cheklangan materiallarning himoyasi;
• tilning yetarli darajada tushunarliligi va anonimlashtirish sifati.

Tahririyat matniy o‘xshashliklar, havolalar, mualliflik, ma’lumotlarning o‘zaro muvofiqligi va ilmiy halollikning boshqa belgilarini tekshirishi mumkin. Matniy o‘xshashlik foizi yoki avtomatik sun’iy intellekt detektori xulosasi mazmuniy baholash o‘rnini bosmaydi.

Texnik jihatdan to‘liq bo‘lmagan materiallar tuzatish uchun qaytarilishi mumkin. Qo‘lyozma jurnal mavzusiga mos kelmasa, yetarli ilmiy hissa bo‘lmasa, jiddiy metodologik kamchiliklar yoki aniqlangan etik to‘siqlar mavjud bo‘lsa, tashqi taqrizsiz rad etilishi mumkin. Qoidabuzarlikka shubha tug‘ilganda etika siyosatida nazarda tutilgan tekshirish tartiblari qo‘llaniladi; shubha isbotlangan qoidabuzarlikka tenglashtirilmaydi.

Muallifga qaror va uning asosiy sabablari ma’lum qilinadi. Dastlabki rad javobi muayyan qo‘lyozmaning jurnalga mosligiga taalluqli bo‘lib, mavzuning ilmiy ahamiyatini inkor etmaydi.

4. Taqrizchilarni tanlash va ekspertiza xilma-xilligi

Mas’ul muharrir taqrizchilarni quyidagilarni hisobga olgan holda tanlaydi:

• tadqiqot mavzusi va usullari bo‘yicha malaka;
• tegishli nashr va tadqiqot tajribasi;
• mualliflar, tadqiq etilayotgan tashkilot va ish natijalaridan mustaqillik;
• manfaatlar to‘qnashuvining yo‘qligi;
• tahririyatga ma’lum bo‘lsa, avvalgi taqrizlarning sifati;
• kelishilgan muddatda baholashni bajarish imkoniyati;
• kasbiy xulq-atvor va maxfiylikka rioya etish.

Ikkita majburiy tashqi taqriz jurnalning tahririyat jamoasi yoki Tahrir hay’ati tarkibiga kirmaydigan mutaxassislardan olinadi. Muharrirning dastlabki baholashdagi ishtiroki yoki tahririyat ichidagi metodologik maslahat tashqi taqrizlarning o‘rnini bosmaydi.

Ushbu ikki xulosani beruvchi taqrizchilar mualliflar bilan bir tashkilotda ishlamasligi, ko‘rib chiqilayotgan tadqiqotda ishtirok etmasligi, xizmat jihatidan mualliflarga qaram bo‘lmasligi yoki baholash mustaqilligini istisno etuvchi boshqa munosabatlarga ega bo‘lmasligi kerak.

Fanlararo ish uchun ekspertlar tarkibi birgalikda uning mazmuniy sohasi va qo‘llanilgan usullarni qamrab olishi kerak. Zarur bo‘lsa, statistika, sifat usullari, huquqiy tahlil, hisoblash usullari yoki tadqiqot etikasi bo‘yicha qo‘shimcha mutaxassislar jalb etiladi.

Malaka va mustaqillik talablarini saqlagan holda jurnal taqrizchilar orasida mamlakatlar, tashkilotlar, tadqiqot yondashuvlari, kasbiy faoliyat bosqichlari va gender vakilligini kengaytirishga intiladi. Lavozim, mashhurlik yoki yuqori iqtibos ko‘rsatkichi o‘z-o‘zidan tegishli malakaning o‘rnini bosmaydi.

5. Mualliflar taklif qilgan yoki istisno etishni so‘ragan nomzodlar

Mualliflar malakali taqrizchilarni taklif qilib, ularning tashkiloti, malaka sohasi, aloqa ma’lumotlari va mualliflar bilan ehtimoliy aloqalarini ko‘rsatishi mumkin. Mualliflar muayyan shaxslarni jalb etmaslikni asoslantirilgan holda so‘rashi ham mumkin. Yakuniy tanlov tahririyat vakolatida qoladi.

Tahririyat nomzodning shaxsi, tashkilotga mansubligi, ilmiy tajribasi va aloqa ma’lumotlarini mustaqil manbalar orqali o‘zi tekshiradi. Imkon qadar tashkilotning elektron pochta manzilidan foydalaniladi; shaxs va malaka ishonchli tasdiqlansa, bunday manzilning yo‘qligi o‘z-o‘zidan nomzodni chiqarib tashlash uchun asos bo‘lmaydi.

Ikkita majburiy tashqi taqrizchidan kamida bittasi mualliflar takliflaridan mustaqil ravishda tanlanadi. Barcha taklif etilgan ekspertlar bir xil mustaqillik talablariga javob berishi kerak.

Uydirma shaxslar, yolg‘on aloqa ma’lumotlari, muallif yoki vositachi nazoratidagi pochta manzillari hamda muhim aloqalarni yashirish taqrizlashni ehtimoliy manipulyatsiya qilish sifatida ko‘rib chiqiladi va tekshiriladi.

6. Taqrizchilarning manfaatlar to‘qnashuvi

Taklifni qabul qilishdan oldin taqrizchi amaldagi, ehtimoliy yoki shunday deb qabul qilinishi mumkin bo‘lgan manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qiladi. Muallif bilan bir tashkilotda ishlash, yaqindagi hammualliflik yoki hamkorlik, ilmiy rahbarlik, xizmat bo‘yicha qaramlik, yaqin shaxsiy munosabatlar, moliyaviy manfaatdorlik, bevosita raqobat va ko‘rib chiqilayotgan ishni tayyorlashdagi ishtirok muhim holatlar hisoblanadi.

Kriminologik tadqiqotlarda ekspertning o‘rganilayotgan dasturni ishlab chiqish, amalga oshirish, moliyalashtirish yoki baholashdagi, tahlil qilinayotgan muassasa faoliyatidagi ishtiroki, shuningdek, ko‘rib chiqilayotgan ish yoki hodisaga bevosita aloqadorligi qo‘shimcha ravishda hisobga olinadi.

Ilmiy yondashuvlarning farqi yoki gipotezaga qo‘shilmaslik o‘z-o‘zidan manfaatlar to‘qnashuvini tashkil etmaydi. Holatlar xolis xulosa berish imkoniyati nuqtayi nazaridan baholanishi kerak.

Manfaatlar to‘qnashuvi taklif qabul qilingandan keyin aniqlansa, taqrizchi baholashni to‘xtatib turadi va muharrirni zudlik bilan xabardor qiladi. Mustaqil baholashni ta’minlashning imkoni bo‘lmasa, boshqa taqrizchi tayinlanadi. Xolislikka to‘sqinlik qilmaydigan ahamiyati kichik holatlar muharrir tomonidan qaror hujjatlashtirilgan holda tartibga solinishi mumkin.

7. Taqrizlash bosqichlari

Jarayon quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

1. Mas’ul muharrirni tayinlash va uning mustaqilligini tekshirish.
2. Dastlabki tahririy baholash va anonimlashtirilgan materiallar to‘plamini tayyorlash.
3. Tashqi taqrizchilarni tanlash, tekshirish va taklif qilish.
4. Ekspertlarning roziligini olish, manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish va muddatlarni kelishish.
5. Kamida ikkita mustaqil mazmunli taqrizni olish.
6. Muharrir tomonidan xulosalar sifati va ekspertizaning yetarliligini baholash.
7. Muallifga asoslantirilgan qaror va anonimlashtirilgan mulohazalarni yuborish.
8. Qayta ishlash taklif etilgan bo‘lsa, qayta ishlangan qo‘lyozma va mulohazalarga javobni olish.
9. Zarur bo‘lganda takroriy taqriz yoki qo‘shimcha tahririy baholash.
10. Yakuniy tahririy qarorni qabul qilish va hujjatlashtirish.

Xulosa to‘liq bo‘lmasa, ilmiy asoslantirishni o‘z ichiga olmasa yoki mustaqilligi shubha tug‘dirsa, muharrir aniqlashtirishni so‘raydi yoki ekspertni almashtiradi. Qo‘shimcha taqriz mavjud ilmiy yoki tartib-taomil zarurati asosida tayinlanadi; asosli mulohazalarni ko‘rib chiqish o‘rniga ijobiy xulosa izlashga yo‘l qo‘yilmaydi.

Keyingi ko‘rib chiqishni istisno etuvchi to‘siq aniqlansa, tahririyat ikkita xulosa olinmasidan oldin jarayonni yakunlashi va muallifga asoslantirilgan rad javobini yuborishi mumkin. Bunday qo‘lyozma tashqi taqrizning to‘liq bosqichlaridan o‘tgan hisoblanmaydi va shu asosda qabul qilinishi mumkin emas.

8. Ilmiy baholash mezonlari

Taqrizchi originallik, amaliy kriminologiya, huquqbuzarliklarning oldini olish va jamoat xavfsizligiga qo‘shilgan ilmiy hissa, tadqiqot savolining aniqligi, yondashuvning asoslanganligi, manbalarning ishonchliligi, natijalarning to‘g‘riligi va xulosalarning taqdim etilgan dalillarga muvofiqligini baholaydi. Tadqiqot cheklovlari, adabiyotlarning dolzarbligi, bayon sifati va etik maqbullik hisobga olinadi.

Miqdoriy, eksperimental va kvazieksperimental tadqiqotlar. Tanlanmaning shakllanishi, o‘zgaruvchilar va yakuniy ko‘rsatkichlarning ta’rifi, o‘lchash sifati, yetishmayotgan ma’lumotlar, statistik modellar tanlovi, baholarning noaniqligi, ehtimoliy chalkashtiruvchi omillar va natijalarning barqarorligi baholanadi. Sababiy xulosalar tadqiqot dizayniga mos bo‘lishi kerak. Nol yoki salbiy natijalar o‘z-o‘zidan rad etish uchun asos bo‘lmaydi.

Sifat va aralash usullardagi tadqiqotlar. Ishtirokchilar yoki holatlarni tanlash mantiqi, material to‘plash sharoitlari, kodlash va tahlil jarayoni, talqinlarning asoslanganligi, tadqiqotchining refleksivligi va xulosalarning ma’lumotlar bilan bog‘liqligi baholanadi. Aralash tadqiqotlarda turli ma’lumot turlarining qanday birlashtirilgani tekshiriladi. Miqdoriy reprezentativlik talablari sifat tadqiqoti dizayniga avtomatik ravishda ko‘chirilmaydi.

Nazariy va qiyosiy-huquqiy ishlar. Tushunchalar aniqligi, dalillash izchilligi, nazariy hissaning mustaqilligi, huquqiy tizimlar yoki holatlarni tanlash asoslari, normativ manbalarning dolzarbligi hamda huquqiy qoidalar va empirik da’volarning farqlanishi baholanadi. Qonunchilikni mustaqil tahlilsiz tavsifiy qayta bayon qilish yetarli ilmiy hissa deb hisoblanmaydi.

Sharh maqolalari. Adabiyotlarni qamrab olishning asoslanganligi, tanqidiy sintez va xulosalarning ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarga muvofiqligi tekshiriladi. Tizimli sharhlar va metatahlillarda qidiruv strategiyasi, qidiruv sanalari, tanlash mezonlari, sifat yoki tizimli xato xavfini baholash va natijalarni birlashtirishning asoslanganligi baholanadi. Narrativ sharhga metatahlilning barcha talablari avtomatik ravishda qo‘yilmaydi, biroq tanlash tamoyillari va cheklovlar tushunarli bo‘lishi kerak.

Hisoblashga asoslangan tadqiqotlar va sun’iy intellektdan foydalanish. Ma’lumotlarning kelib chiqishi va sifati, o‘qitish va tekshirish tanlanmalarining ajratilishi, ular o‘rtasida ma’lumotlar sizib o‘tishi xavfi, boshqa sharoitlarda qo‘llash imkoniyati, xatolar va ehtimoliy tizimli og‘ish baholanadi. Huquqbuzarlik xavfini baholash yoki sud qarorlarini tahlil qilishda noto‘g‘ri tasniflash oqibatlari va bayon qilingan amaliy xulosalarning asoslanganligi hisobga olinadi.

Barcha turdagi ishlarda ro‘yxatga olingan va latent jinoyatchilik, ishtirokchilarning o‘zlari taqdim etgan ma’lumotlar hamda boshqa ko‘rsatkichlar qo‘llanilganda ularning farqlanishi alohida tekshiriladi. Davrlar, hududlar va guruhlarni taqqoslashda ro‘yxatga olish, qonunchilik yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatidagi o‘zgarishlar hisobga olinishi kerak.

Taqrizchilar jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar, qamoqda saqlanayotgan shaxslar va boshqa ishtirokchilarning himoyasi, rozilikning ixtiyoriyligi, etik ma’qullash va sud-tergov ma’lumotlarini oshkor etish mumkinligini baholaydi. Davlat choralari yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlarga oid tanqidiy xulosalar tegishli muassasa manfaatlariga moslashtirish talab qilinmasdan, ilmiy asoslanganligi bo‘yicha baholanadi.

Ishonchlilik va etik maqbullik uchun zarur bo‘lgan majburiy o‘zgartirishlar qo‘shimcha tavsiyalardan ajratiladi. Taqrizchi asoslantirmasdan tadqiqotni nomutanosib ravishda kengaytirishni yoki uning ilmiy pozitsiyasini o‘zgartirishni talab qilmasligi kerak.

9. Taqriz xulosasiga qo‘yiladigan talablar

Xulosa aniq, asoslantirilgan, hurmat bilan yozilgan hamda tahririy qaror va qayta ishlash uchun yetarli darajada batafsil bo‘lishi kerak. Tavsiya etiladigan tuzilma quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• ishning maqsadi va hissasining qisqacha tavsifi;
• asosiy afzalliklari va muhim cheklovlari;
• tegishli bo‘limlar yoki parchalar ko‘rsatilgan asosiy mulohazalar;
• aniqlik, rasmiylashtirish va manbalarga oid ikkinchi darajali mulohazalar;
• muharrirga ilmiy asoslantirilgan yakuniy tavsiya.

Haqoratlar, kamsituvchi iboralar, shaxsiy ayblovlar va iqtiboslar sonini oshirish uchun muayyan ishlarga havola berish talablari taqiqlanadi. Manba qo‘shish haqidagi har qanday tavsiya tadqiqot mazmuniga bog‘liq bo‘lishi kerak.

Muharrirga beriladigan maxfiy mulohazalar etik shubhalar, manfaatlar to‘qnashuvi yoki boshqa himoyalangan axborotga taalluqli bo‘lishi mumkin. Ular muallifga berilgan taqrizga nisbatan sababi tushuntirilmagan qarama-qarshi bahoni o‘z ichiga olmasligi kerak. Mulohaza salbiy qarorga ta’sir qilsa, uning mohiyati muallifga yetkaziladi va ma’lumotlarni oshkor etishning ruxsat etilgan chegaralari doirasida javob berish imkoniyati taqdim etiladi.

Muharrir muallifga yuboriladigan xulosadan shaxsni aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar, haqoratlar va oshkor etilishi mumkin bo‘lmagan shaxsga doir ma’lumotlarni olib tashlashi mumkin. Xulosaning ilmiy mazmuni yashirin ravishda o‘zgartirilmaydi; jiddiy tahririy o‘zgartirishlar hujjatlashtiriladi.

10. Tahririy qarorlar

Qo‘lyozma va taqrizlar baholangandan keyin quyidagi qarorlardan biri qabul qilinadi:

• Qabul qilish: ish talablarga javob beradi va nashrga tayyorlashga yuborilishi mumkin.
• Kichik o‘zgartirishlar kiritish: tadqiqotning asosiy asoslanganligiga ta’sir qilmaydigan cheklangan o‘zgartirishlar talab etiladi.
• Jiddiy qayta ishlash: tahlil, dalillash, natijalarni taqdim etishga mazmunli o‘zgartirishlar kiritish yoki boshqa muhim kamchiliklarni bartaraf etish zarur.
• Yangidan topshirish imkoniyati bilan rad etish: joriy ko‘rib chiqish doirasidan tashqariga chiqadigan qayta ishlash talab etiladi; yangi versiya avvalgi topshirish bilan bog‘liqligi oshkor qilingan holda yangi qo‘lyozma sifatida baholanadi.
• Rad etish: ish ko‘rsatilgan ilmiy, mavzuga oid, metodologik yoki etik asoslar bo‘yicha joriy ko‘rib chiqish doirasida qabul qilinishi mumkin emas.

Taqrizchilarning tavsiyalari maslahat xarakteriga ega. Yakuniy qarorni Bosh muharrir yoki Bosh muharrir ko‘rib chiqishdan chetlatilganda yoxud ish belgilangan tartibda topshirilganda vakolatli mustaqil muharrir qabul qiladi.

Muharrir xulosalar mazmuni, qo‘lyozma sifati, mualliflar javoblari va jurnal siyosatlarini hisobga oladi. U ko‘pchilik fikriga ergashishga majbur emas; tavsiyalardan sezilarli chetga chiqish hujjatlashtirilgan ilmiy asosga ega bo‘lishi kerak. Muayyan metodologik yoki mazmuniy kelishmovchilikni hal qilish uchun qo‘shimcha ekspert jalb etilishi mumkin.

Ikkita ijobiy taqriz, maqola topshirishga taklif yoki muvaffaqiyatli qayta ishlash yakuniy qarorgacha qabul qilishni kafolatlamaydi. Institut tomonidan moliyalashtirish, muallifning maqomi, APC to‘lovi va to‘lovdan ozod qilish ilmiy baholashga ta’sir qilmaydi. Nashr davriyligi va rejalashtirilgan maqolalar soni talablarni pasaytirish yoki taqrizlashni chetlab o‘tish uchun asos bo‘lmaydi.

11. Qayta ishlash va takroriy baholash

Qayta ishlash so‘ralganda mualliflar quyidagilarni taqdim etadi:

• tuzatilgan anonimlashtirilgan qo‘lyozma;
• muharrir va taqrizchilarning har bir mulohazasiga alohida javob;
• kiritilgan o‘zgartirishlar va ularning joylashuvi haqidagi ma’lumot;
• bajarilmagan tavsiyalarning ilmiy asoslantirilgan izohi;
• o‘zgartirishlar ularning mazmuniga ta’sir qilsa, yangilangan ilovalar va deklaratsiyalar.

Javoblarda muallifning shaxsi oshkor etilmaydi. Tahririyat so‘ragan bo‘lsa, o‘zgartirishlar alohida versiyada ajratib ko‘rsatilishi mumkin. Noqulay natijalarni olib tashlash yoki tahlilni tushuntirishsiz almashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Jiddiy qayta ishlangan ish odatda dastlabki taqrizchilardan biriga yoki bir nechtasiga qayta yuboriladi. Ular ishtirok eta olmasa yoki yangi malaka zarur bo‘lsa, boshqa ekspertlar tayinlanadi va ularga avvalgi zarur mulohazalar anonimlashtirilgan shaklda taqdim etiladi. Kichik o‘zgartirishlar mas’ul muharrir tomonidan yangi tashqi taqriz bosqichisiz tekshirilishi mumkin.

Hal etilmagan muhim masalalar mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha bosqichlar tayinlanadi. Qabul qilingan maqolani nashrga tayyorlash jarayonida yangi natijalar, xulosalarning sezilarli o‘zgarishi yoki aniqlangan ilmiy halollik muammosi ilmiy baholashga qaytishni talab qilishi mumkin; korrektura baholanmagan jiddiy o‘zgartirishlarni kiritish uchun ishlatilmaydi.

12. Muddatlar, kechikishlar va ko‘rib chiqishni tugatish

Taqrizni tayyorlash muddati taklifnomada ko‘rsatiladi va ekspert bilan kelishiladi. Qayta ishlash muddati o‘zgartirishlar hajmini hisobga olgan holda muallifga yuboriladigan xatda belgilanadi. Zarur bo‘lsa, ishtirokchi oldindan muddatni uzaytirishni so‘raydi va sababini tushuntiradi.

Tahririyat kelishilgan muddatlarning bajarilishini nazorat qiladi va kechikish yuz bersa, topshiriqni eslatadi yoki boshqa taqrizchini tayinlaydi. Jiddiy kechikish haqida muallifga uning sababi va keyingi harakatlar tushuntirilgan holda xabar beriladi.

Qabul qilish yoki nashr etishning kafolatlangan muddati belgilanmaydi. Saytdagi ko‘rib chiqish davomiyligi ko‘rsatkichlari davr va ko‘rsatkichning ma’nosi ko‘rsatilgan holda haqiqiy tahririy ma’lumotlar asosida hisoblanishi kerak; maqsadli muddatlar kuzatilgan statistika sifatida taqdim etilmaydi.

Muallif nashr etilmagan qo‘lyozmani, jumladan, uzoq kechikish holatida ko‘rib chiqishdan olishni so‘rashga haqli. Tahririyat so‘rovni hujjatlashtiradi va ko‘rib chiqish tugatilganini tasdiqlaydi. Joriy ko‘rib chiqish yakunlanmaguncha qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida boshqa jurnalga topshirish taqiqlanadi. Qo‘lyozmani ko‘rib chiqishdan olish etik qoidabuzarliklar haqidagi asosli xabarlarni tekshirishga to‘sqinlik qilmaydi.

Muallif javob bermasa va kelishilgan muddatda qayta ishlangan qo‘lyozmani taqdim etmasa, tahririyat uni xabardor qilgandan keyin joriy ko‘rib chiqishni yakunlashi mumkin. Sabab va holat tahririy qaydlarda belgilanadi.

13. Qo‘shimcha materiallar va ma’lumotlardan himoyalangan holda foydalanish

Xulosalarni tekshirish uchun zarur ilovalar, so‘rov va intervyu vositalari, kodlash sxemalari, jadvallar, ma’lumotlar to‘plamlari, dasturiy kod va boshqa materiallar ekspert bahosiga kiritiladi. Ilmiy baholashdan o‘tmagan yordamchi fayllar o‘quvchiga taqrizchilar tomonidan tekshirilgan deb taqdim etilmasligi kerak; ularning maqomi nashr vaqtida ko‘rsatiladi.

Taqrizlash uchun anonimlashtirilgan versiyalar taqdim etiladi. Muallif shaxsini himoya qilish metodologik cheklovlar yoki etik maqbullikni baholash uchun zarur axborotni yashirishga olib kelmasligi kerak.

Birlamchi intervyular, jinoyat ishlari, shaxsga oid qaydlar yoki yopiq idoraviy bazalarni ochish rozilik shartlari, ishtirokchilarning huquqlari yoki qonuniy cheklovlarni buzsa, bu talab qilinmaydi. Muharrir shaxssizlantirilgan umumlashtirilgan ma’lumotlar, o‘zgaruvchilar tavsifi, tahlil kodi, ruxsat hujjatlaridan foydalanishni yoki tekshirishning boshqa ruxsat etilgan usulini kelishishi mumkin.

Taqrizchilar jabrlanuvchilar, voyaga yetmaganlar, himoya qilinayotgan guvohlar yoki boshqa ishtirokchilarning shaxsini aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlarni, agar ular ruxsat etilgan tekshiruv uchun zarur bo‘lmasa, talab qilmaydi. Nozik materiallardan foydalanish imkoniyati faqat zarur bo‘lgan eng kam hajmda, kelishilgan himoyalangan kanal orqali beriladi.

Birlamchi ma’lumotlarni qonuniy ravishda oshkor etishning imkoni yo‘qligi o‘z-o‘zidan nohalollikni anglatmaydi. Biroq mavjud xavfsiz usullar asosiy xulosalarni baholash uchun yetarli bo‘lmasa, tahririyat qayta ishlashni talab qilishi yoki tegishli asoslantirish bilan ishni rad etishi mumkin.

14. Maxfiylik va tahririy qaydlar

Qo‘lyozmalar, taqrizlar, qo‘shimcha materiallar, taklifnomalar, yozishmalar va ishtirokchilar haqidagi ma’lumotlar maxfiy hisoblanadi. Taqrizchi quyidagilarga haqli emas:

• materiallarni ruxsat etilgan tahririy jarayondan tashqarida uzatish yoki muhokama qilish;
• qo‘lyozma masalalari bo‘yicha mualliflar bilan mustaqil bog‘lanish;
• nashr etilmagan natijalarni oshkor qilish;
• olingan axborotdan shaxsiy, ilmiy, raqobat, moliyaviy yoki tijorat foydasi uchun foydalanish;
• topshiriq yakunlangandan keyin kelishilgan zarurat va tahririyat ruxsatisiz ishchi nusxalarni saqlash yoki tarqatish.

Hamkasb, stajyor yoki hammutaqrizchini jalb etish uchun tahririyatning oldindan berilgan yozma ruxsati talab qilinadi. Barcha ishtirokchilarning shaxsi muharrirga ma’lum qilinadi, ularda manfaatlar to‘qnashuvi tekshiriladi va ular maxfiylik majburiyatlarini qabul qiladi. Bir nechta shaxs birgalikda tayyorlagan xulosa ikkita mustaqil xulosaning o‘rnini bosmaydi.

Topshiriq yakunlangandan keyin taqrizchi, keyingi saqlashga ruxsat berilmagan bo‘lsa, mahalliy ishchi nusxalarni va o‘z nazoratidagi boshqa nusxalarni o‘chiradi. Maxfiylik majburiyatlari rad etish, qo‘lyozmani ko‘rib chiqishdan olish yoki maqolani nashr etishdan keyin ham saqlanadi.

Tahririyat ekspertlarni tekshirish, taklifnomalar, manfaatlar to‘qnashuvi, qo‘lyozma versiyalari, xulosalar, mualliflar javoblari va qarorlar haqidagi ma’lumotlarni himoyalangan tahririy tizimda yoki boshqa nazorat qilinadigan saqlash joyida saqlaydi. Foydalanish imkoniyati xizmat zaruratiga ko‘ra beriladi. Saqlash va o‘chirish muddatlari qo‘llaniladigan talablar, roziliklar va asosli murojaatlarni ko‘rib chiqish zarurati hisobga olingan holda belgilanadi.

Qoidabuzarliklarni tekshirishda vakolatli organlarga ma’lumotlarni taqdim etish etika siyosatiga muvofiq ruxsat etilgan hajmda amalga oshiriladi. Maxfiylik aniqlangan qoidabuzarlikni yashirish uchun ishlatilmaydi.

15. Taqrizlashda sun’iy intellektdan foydalanish

Taqrizchilar va muharrirlar maxfiy qo‘lyozmalar, taqrizlar, taklifnomalar, ilovalar, shaxsga doir ma’lumotlar yoki yopiq materiallarni ommaviy generativ sun’iy intellekt xizmatlariga yuklamaydi.

Ilmiy baholashni taqrizchi shaxsan amalga oshiradi. Generativ sun’iy intellekt ekspert fikrini almashtirish, mazmunli ilmiy xulosa yaratish, qabul qilish yoki rad etish tavsiyasini shakllantirish yoxud uydirma havolalar va dalillar olish uchun qo‘llanilmaydi. Xulosa uchun javobgarlik to‘liq taqrizchi zimmasida qoladi.

Tilni tuzatish yoki foydalanish imkoniyatini ta’minlash uchun tahririyat oldindan ma’qullagan himoyalangan vositani cheklangan tarzda qo‘llash faqat ruxsat etilgan funksiya, ma’lumotlardan foydalanish chegaralari va kelishilgan qayta ishlash rejimi doirasida mumkin. Taqrizchining xizmat xavfsiz ekanligi haqidagi mustaqil qarori tahririyat bilan kelishish o‘rnini bosmaydi. Sun’iy intellektdan har qanday ruxsat etilgan foydalanish vosita va maqsad ko‘rsatilgan holda muharrirga oshkor qilinadi.

Statistik dasturlar, qayta bajariladigan tahlil vositalari va boshqa hisoblash vositalari ekspert malakasi hamda materiallardan foydalanish ruxsati doirasida usullarni tekshirish uchun qo‘llanilishi mumkin. Olingan natijalar inson tomonidan tekshiriladi. Tahririy qarorlar faqat avtomatlashtirilgan tizim tomonidan qabul qilinmaydi.

16. Ehtimoliy qoidabuzarliklar va taqrizlashni manipulyatsiya qilish

Plagiat, ishonchsiz ma’lumotlar, takroriy nashr, rozilik shartlarining buzilishi, himoyalangan ma’lumotlarning oshkor etilishi, ko‘rsatilmagan manfaatlar to‘qnashuvi yoki mualliflik muammolari alomatlari aniqlansa, taqrizchi muharrirga maxfiy ravishda xabar beradi va tekshirish mumkin bo‘lgan aniq asoslarni keltiradi.

Taqrizchi muallif shaxsiga oid mustaqil surishtiruv o‘tkazmaydi, tadqiqot ishtirokchilari, muassasalar yoki boshqa uchinchi tomonlarga murojaat qilmaydi va ayblovlarni e’lon qilmaydi. Tekshiruvni tahririyat etika siyosatida belgilangan tartibda, daxldor shaxslarga tushuntirish berish imkoniyatini taqdim etgan holda tashkil qiladi.

Uydirma shaxslar, boshqa ekspert nomidan ish ko‘rish, muallif nazoratidagi aloqa ma’lumotlari, ishtirokchilarning til biriktirishi, soxta xulosalar, ruxsatsiz topshiriq topshirish va tavsiyalarga bosim o‘tkazish taqrizlashni manipulyatsiya qilishga kiradi. Fayllarda baholashga ta’sir qilish yoki tekshiruvlarni chetlab o‘tish uchun mo‘ljallangan yashirin ko‘rsatmalar ham ehtimoliy manipulyatsiya sifatida ko‘rib chiqiladi.

Qoidabuzarlik tasdiqlansa, tahririyat taqrizchini almashtirishi, ishonchsiz xulosani haqiqiy emas deb topishi, mustaqil takroriy baholashni so‘rashi, ko‘rib chiqishni tugatishi, ekspertni keyingi tanlovlardan chiqarishi yoki vakolatli tashkilotga murojaat qilishi mumkin. Chora aniqlangan holatlarga mutanosib bo‘ladi va faqat shubhaning o‘zi asosida avtomatik ravishda qo‘llanilmaydi.

Jarayonning xolisligi buzilgani nashrdan keyin aniqlansa, tahririyat ishning ishonchliligi va tuzatish, xavotir bildirish yoki maqolani qaytarib olish zaruratini baholaydi. Harakatlar tartibi etika siyosatida belgilanadi; barcha mualliflarning roziligi yo‘qligi o‘z-o‘zidan ilmiy adabiyotlarga asosli tuzatish kiritishga to‘sqinlik qilmaydi.

17. Institut xodimlari va tahrir hay’ati a’zolarining ishlari

Jurnalning muassisi va noshiri — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Uning xodimlari, Bosh muharrir, Tahrir hay’ati a’zolarining qo‘lyozmalari imtiyozlarsiz, umumiy talablar asosida ko‘rib chiqiladi.

Bunday qo‘lyozmani ko‘rib chiqish tadqiqotda ishtirok etmagan, manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan va xizmat jihatidan muallifga qaram bo‘lmagan muharrirga topshiriladi. Tahririyat ichida mustaqillikni ta’minlab bo‘lmasa, baholashni tashkil etish va qaror qabul qilish vakolatlari berilgan tashqi malakali muharrir tayinlanadi.

Muallif bo‘lgan muharrir taqrizchilarni tanlash va qaror qabul qilishda ishtirok etmaydi hamda oddiy muallif huquqlaridan tashqari taqrizchilarning shaxsi, maxfiy xulosalar yoki ichki muhokamalardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Bosh muharrirning maqolasi bo‘yicha yakuniy qarorni tayinlangan mustaqil muharrir qabul qiladi.

Taqrizchilar ushbu siyosatga muvofiq tashqi va mustaqil bo‘lishi kerak. Mustaqil ko‘rib chiqishning muhim xususiyatlari taqrizchilarning shaxsini oshkor qilmasdan nashr etilgan maqolada ko‘rsatiladi.

18. Maxsus sonlar va taklif etilgan muharrirlar

Maxsus sonlar, mavzuli to‘plamlar va taklif etilgan muharrirlar yuritadigan bo‘limlar materiallari oddiy maqolalar bilan bir xil ilmiy va etik baholash bosqichlaridan o‘tadi. Ish taqdim etishga taklif uning qabul qilinishiga va’da emas.

Taklif etilgan muharrir taqrizchilarni tanlash, maxfiylik, manfaatlar to‘qnashuvi va qarorlarni hujjatlashtirish qoidalariga rioya qilishi shart. Bosh muharrir jarayon sifati uchun umumiy javobgarlikni saqlab qoladi va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa, mustaqil ko‘rib chiqishni ta’minlaydi.

Taklif etilgan muharrirning o‘z maqolasi va u xolis baholay olmaydigan ishlarni boshqa mustaqil muharrir ko‘rib chiqadi. Ilmiy mazmun, maxsus sonning moliyalashtirilishi yoki hamkorning ishtiroki standart tartibni chetlab o‘tish uchun asos bo‘lmaydi.

19. Taqrizchilar hissasini e’tirof etish

Jurnal taqrizlashni ilmiy hamjamiyatga qo‘shilgan muhim hissa deb biladi. Ekspertning so‘rovi va roziligi bilan bajarilgan ish haqida xat yoki tasdiqnoma berilishi mumkin. Taqrizchilarning roziligi bilan muayyan qo‘lyozmalar ko‘rsatilmagan davriy minnatdorlik ro‘yxati e’lon qilinishi mumkin.

Tashqi xizmatga tasdiqnoma taqdim etishga texnik imkoniyat mavjud bo‘lganda va taqrizchining roziligi bilan, maxfiy ma’lumotlarni oshkor etmaydigan hajmda yo‘l qo‘yiladi.

Hissani e’tirof etish tavsiyaning ijobiy yoki salbiyligiga bog‘liq emas. Qabul qilingan ikki tomonlama anonim model doirasida xulosalar va muayyan ekspertning qo‘lyozma bilan bog‘liqligi e’lon qilinmaydi.

20. Taqrizlashga oid shikoyatlar va apellyatsiyalar

Muallif muhim faktik, metodologik, tartib-taomil yoki etik xatoni ko‘rsatgan holda qaror ustidan shikoyat qilishga haqli. Murojaatda qo‘lyozma identifikatori, bahslashilayotgan qaror, aniq mulohazalar va tasdiqlovchi ma’lumotlar keltiriladi. Taqrizchi xulosasiga qo‘shilmaslik ilmiy jihatdan asoslantirilishi kerak; shaxsiy ayblovlar asoslantirish o‘rnini bosmaydi.

Apellyatsiya avtomatik ravishda yangi taqriz bosqichi hisoblanmaydi. Uni bahslashilayotgan qarorda ishtirok etmagan va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs ko‘rib chiqadi; zarur bo‘lsa, tashqi mustaqil ekspert jalb etiladi. Xatti-harakati ustidan shikoyat berilgan shaxs shu shikoyat bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilmaydi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi. Dastlabki baholashdan keyin keyingi ko‘rib chiqish tartibi va javobning taxminiy muddati ma’lum qilinadi. Uzoq davom etadigan tekshiruvda ko‘rib chiqish jarayoni haqidagi axborot jurnalning etika siyosatiga muvofiq, odatda, har 30 kalendar kunda kamida bir marta taqdim etiladi.

Natijaga ko‘ra dastlabki qaror saqlanishi, ko‘rib chiqish qayta boshlanishi, mustaqil takroriy baholash tayinlanishi yoki boshqa asosli qaror qabul qilinishi mumkin. Muallif asoslantirilgan javob oladi. Yakunlangan apellyatsiyani qayta ko‘rib chiqish yangi muhim holatlar paydo bo‘lganda mumkin.

O‘quvchilar va boshqa ishtirokchilar nashr etilgan ish yoki taqrizlash jarayonidagi kamchiliklar haqida xabar berishi mumkin. Ilmiy tanqid mohiyatan ko‘rib chiqiladi; zarur bo‘lsa, etika siyosatiga muvofiq muhokama va mualliflarning javobi tashkil etiladi.

21. Nashr etikasi bilan bog‘liqlik

Ushbu siyosat ekspert baholash tartibini tushuntiradi. Mualliflik, etik ma’qullash, ishtirokchilarning roziligi, nozik ma’lumotlarni himoya qilish, qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish va ilmiy adabiyotlarga tuzatish kiritish masalalari jurnalning «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot» hujjati bilan ham tartibga solinadi.

Etik tekshiruv va ilmiy taqrizlash bir-birini to‘ldiradi. Ijobiy taqriz zarur ruxsatlar, ishtirokchilar roziligi va ma’lumotlardan foydalanishning tegishli asoslari o‘rnini bosmaydi. Etik ma’qullash mavjudligi ishni usullar sifati va xulosalar asoslanganligini baholashdan ozod etmaydi.

E’lon qilingan qoidalar o‘rtasida nomuvofiqlik aniqlansa, tahririyat qo‘llaniladigan tartibni aniqlashtiradi, bu haqda daxldor ishtirokchilarga xabar beradi va tegishli matnlarni tuzatadi. O‘zgartirishlar avval o‘tkazilgan ko‘rib chiqish shartlarini yashirin ravishda qayta ko‘rib chiqish uchun ishlatilmaydi.

22. Tashqi mezonlar

Taqrizlashni tashkil etishda jurnal quyidagilarni hisobga oladi:

• COPE Ethical Guidelines for Peer Reviewers;
• COPE Core Practices;
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing — COPE, DOAJ, OASPA, WAME;
• tadqiqotlarning halolligi, shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish va hujjatlardan foydalanishga oid qo‘llaniladigan milliy va institutsional talablar.

Baholashning aniq talablari qo‘lyozma turi, uning usullari va foydalanilgan ma’lumotlar xususiyatiga qarab belgilanadi. Umumiy etik mezonlar kriminologik tadqiqotlarning xususiyatlari hisobga olingan holda qo‘llaniladi.

23. Siyosatni boshqarish va murojaatlar

Siyosat tahririyat tomonidan tasdiqlangandan keyin jurnalning rasmiy saytiga joylashtirilgan kundan kuchga kiradi. Sahifada joriy etilgan sana va oxirgi o‘zgartirish sanasi ko‘rsatiladi. Muhim o‘zgarishlar va oldingi versiyalar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi.

Tartib o‘zgarganda ko‘rib chiqilayotgan qo‘lyozmalar uchun tahririyat qo‘llaniladigan tartibni ma’lum qiladi. Ilgari nashr etilgan maqolalarning taqrizlangani haqidagi ma’lumotlar tegishli davrning tahririy qaydlari asosida aniqlanadi.

Savollar, shikoyatlar va apellyatsiyalarni tahririyatga muassis va noshirning umumiy aloqa manzili — info@uzkti.uz orqali yetkazish mumkin. Xat mavzusida «Kriminologik faoliyat: taqrizlash» deb ko‘rsatiladi. Institutning aloqa ma’lumotlari rasmiy aloqa sahifasida e’lon qilingan.

Dastlabki murojaatda qo‘lyozma identifikatori yoki nomi, masalaning tavsifi va mavjud tasdiqlovchi ma’lumotlarni ko‘rsatish yetarli. Ishtirokchilarning shaxsga doir ma’lumotlari, yopiq sud-tergov hujjatlari va foydalanish cheklangan boshqa materiallar xavfsiz uzatish usuli kelishilmaguncha ilova qilinmaydi.